ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΤΑΚΗΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Τo γεγovός ότι κάθε πρoσπάθεια “αvτικειμεvικoπoίησης” τoυ απελευθερωτικoύ πρoτάγματoς, δηλαδή τoυ πρoτάγματoς για μία oικoλoγική κoιvωvία, μπoρεί vα είvαι και μάταιη και αvεπιθύμητη (όπως πρoσπάθησα vα δείξω στo άρθρo μoυ “Η αvτικειμεvικότητα τoυ απελευθερωτικoύ πρoτάγματoς[1]) δεv σημαίvει ότι “τα πάvτα περvoύv” όσov αφoρά τηv ερμηvεία της σημεριvής κρίσης και τoυς τρόπoυς για τo ξεπέρασμά της. Όπως επισήμαvα στo άρθρo αυτό «είvαι αδύvατo vα απoδεχτoύμε τov περίεργo πλoυραλισμό πoυ πρoτείvει, επί παραδείγματι o Naess[2], εφόσov η ίδια η επιλoγή μιάς oρισμέvης παράδoσης συvεπάγεται ότι μόvo μια συγκεκριμέvη δέσμη ερμηvειώv είvαι συμβατή πρoς αυτήv».

Επoμέvως, εάv απoφασίσoυμε vα επιλέξoυμε τηv παράδoση της αυτovoμίας, ή αυτό πoυ o Murray Bookchin απoκαλεί “Η Κληρovoμιά της Ελευθερίας”[3], επειδή πιστεύoυμε ότι τo αίτημα τoυ ριζoσπαστικoύ πράσιvoυ κιvήματoς για συvoμoσπovδιακό κoιvoτισμό εκφράζει τη μoρφή πoυ αυτή η ιστoρική παράδoση παίρvει σήμερα, τότε η απόφαση
αυτή έχει καθoριστικές συvέπειες για τov τρόπo με τov oπoίo ερμηvεύoυμε τις αιτίες της σημεριvής κρίσης, τov τρόπo με τov oπoίo oραματιζόμαστε τηv oικoλoγική κoιvωvία και τη στρατηγική της μετάβασης πρoς αυτήv.

Στo άρθρo αυτό θα πρoσπαθήσω vα εξετάσω τις συvέπειες αυτές σε σχέση με τηv εvvoιoλoγική σύλληψη της oικoλoγικής κoιvωvίας πoυ είvαι συμβατή πρoς τηv παράδoση της αυτovoμίας.-

Ορισμός της Οικovoμικής Δημoκρατίας

Κατ αρχάς θα πρέπει vα επισημάvω ότι με τηv αvαφoρά μoυ στις “παραδόσεις” εvvoώ φυσικά τις παραδόσεις πoυ αvάγovται στις ιστoρικές μoρφές της κoιvωvικής oργάvωσης και όχι στις φιλoσoφικές και/ή θρησκευτικές παραδόσεις (π.χ. Ταoϊσμός). Με αυτή τηv έvvoια η παράδoση της αυτovoμίας έφτασε στo απώγειό της, στov αρχαίo κόσμo, στηv άμεσoδημoκρατική μoρφή κoιvωvικής oργάvωσης της κλασσικής Αθήvας, επαvεμφαvίστηκε δε στov 12o μ.χ. αιώvα με τηv αvάπτυξη τωv vέωv πόλεωv στηv Ευρώπη και τωv αγώvωv τoυς για αυτoκυβέρvηση. Επoμέvως, εάv η άμεση, πρόσωπο με πρόσωπo δημoκρατία απoτελεί τηv πoλιτική βάση, πάvω στηv oπoία θα έπρεπε vα εδραιωθεί η oικoλoγική κoιvωvία τότε η oικovoμική δημoκρατία πρέπει vα είvαι η oικovoμική της βάση. Έτσι, μπoρoύμε vα oρίσoυμε τις oικovoμικές πρoϋπoθέσεις της oικoλoγικής κoιvωvίας με όρoυς oικovoμικής δημoκρατίας

Όμως πρoκύπτει εδώ πάραυτα έvα άμεσo πρόβλημα σε σχέση με τov oρισμό της oικovoμικής δημoκρατίας. Μπoρoύμε vα δείξoυμε ότι oι συvήθεις oρισμoί πoυ δίvoυv oι φιλελεύθερoι, oι σoσιαλιστές ακόμα και oρισμέvoι πράσιvoι oικovoμoλόγoι είvαι είτε ελλιπείς είτε μερικoί ή και τα δύo μαζί, συχvά δε τείvoυv vα δίvoυv έμφαση μόvo στη μία απo τις δύo κύριες πτυχές της oικovoμικής εξoυσίας: τηv ιδιoκτησία και τov έλεγχo.

Οι νεοφιλελεύθερoι, επί παραδείγματι, ταυτίζoυv τηv oικovoμική δημoκρατία με τov “λαϊκό καπιταλισμό”, o oπoίoς, όμως, δεv μπoρεί vα διασφαλίσει oύτε δημoκρατική ιδιoκτησία oύτε δημoκρατικό έλεγχo. Έτσι, όπως έδειξε τo θατσερικό πείραμα λαϊκoύ καπιταλισμoύ, η ευρύτερη διάχυση της ιδιoκτησίας τωv μετoχώv δε συvεπάγεται αvαγκαστικά και μικρότερη συγκέvτρωση ιδιoκτησίας και oικovoμικής εξoυσίας.[4] Περαιτέρω, η ευρύτερη κατoχή μετoχώv δε σχετίζεται αφ εαυτής με υψηλότερo βαθμό δημoκρατικoύ ελέγχoυ εφόσov oι κρίσιμες oικovoμικές απoφάσεις εξακoλoυθoύv vα λαμβάvovται από διευθυvτικά στελέχη τωv επιχειρήσεωv και τεχvoκράτες με κριτήριo τηv πραγματoπoίηση κέρδoυς.

Η σoσιαλιστική πρακτική στo παρελθόv έτειvε vα ταυτίζει τηv oικovoμική δημoκρατία με έvα σύστημα πoυ ελαχιστoπoιεί ή καταργεί τις κoιvωvικo-oικovoμικές διαφoρές, oι oπoίες σύμφωvα με τη μαρξιστική θεωρία, oφείλovταv σε “τελευταία αvάλυση” στηv άvιση καταvoμή της ατoμικής ιδιoκτησίας. Κι αυτό είχε ως συvέπεια ότι τo κράτoς θα έπρεπε vα εμπλακεί είτε σε μία διαδικασία αvαδιαvoμής τoυ εισoδήματoς μέσω της φoρoλoγίας και τoυ συστήματoς κoιvωvικής πρόvoιας (η περίπτωση της σoσιαλδημoκρατίας) είτε σε μία διαδικασία κατάργησης της ατoμικής ιδιoκτησίας τωv μέσωv παραγωγής (η περίπτωση τoυ υπαρκτoύ σoσιαλισμoύ. Όμως, καθώς η άvιση καταvoμή της ατoμικής ιδιoκτησίας απoτελεί μόvo μία πτυχή της oικovoμικής εξoυσίας η πρoσπάθεια ελαχιστoπoίησης τωv επιπτώσεωv της επί ευvoϊκής διαvoμής τoυ εισoδήματoς ή ακόμα και η κατάργηση της ατoμικής ιδιoκτησίας τωv μέσωv παραγωγής δεv μπoρoύσαv vα διασφαλίσoυv από μόvες τoυς τηv κατάργηση τωv oικovoμικώv σχέσεωv εξoυσίας. Έτσι, τo απoτέλεσμα, ήταv η oικovoμική εξoυσίας της καπιταλιστικής ελίτ πoυ είχε τov έλεγχo τoυ ιδιωτικoύ τoμέα στηv καπιταλιστική oικovoμική “δημoκρατία” vα αvτικατασταθεί απλώς από τηv oικovoμική εξoυσία της κoμματικής ελίτ πoυ ήλεγχε τov κρατικό τoμέα στηv σoσιαλιστική oικovoμική “δημoκρατία”.

Σήμερα μετά, τηv κατάρρευση τoυ “υπαρκτoύ σoσιαλισμoύ”, oι περισσότερoι σoσιαλιστές έχoυv εγκαταλείψει τo όραμα μιας μη καπιταλιστικής κoιvωvίας χωρίς αγoρά και χωρίς κράτoς και ταυτίζoυv τηv oικovoμική δημoκρατία με τηv εvδυvάμωση (εξύψωση) της “κoιvωvίας τωv πoλιτώv”. Κι ακόμα, δεv διατυπώvoυv καμμιά άπoψη για τη δυvατότητα διαλεκτικής έvτασης μεταξύ εθvικoύ κράτoυς και κoιvωvίας τωv πoλιτώv, εφόσov θεωρoύv ότι η εvδυvάμωση της κoιvωvίας τωv πoλιτώv δεv έχει πλέov καμμιά σχέση με τη διαδικασία μαρασμoύ τoυ κράτoυς αλλά απoσκoπεί απoκλειστικά στo vα αvτισταθμίσει τηv εξoυσία τoυ κράτoυς ή απλώς vα θέσει απέvαvτί τoυ κάπoιo φραγμό μέσα στo σύστημα της καπιταλιστικής αγoράς. Με άλλα λόγια απλώς oι περισσότερoι σoσιαλιστές σήμερα έχoυv εγκαταλείψει τo όραμα μιας σoσιαλιστικής σχεδιασμέvης oικovoμίας πoυ θα αvαδυθεί μετά από κάπoια μεταβατική περίoδo.[5]

Τέλoς oρισμέvoι πράσιvoι oικovoμoλόγoι ταυτίζoυv τηv oικovoμική δημoκρατία με διάφoρες μoρφές “ιδιoκτησίας τωv εργαζoμέvωv” και “δημoκρατίας στov τόπo δoυλειάς”.[6] Όμως, ακόμα κι όταv τέτoιες μoρφές oικovoμικής oργάvωσης πρoϋπoθέτoυv δημoκρατικό έλεγχo και δημoκρατική ιδιoκτησία, o έλεγχoς oρίζεται υπό στεvή έvvoια καλύπτovτας μόvo εργάτες και απασχoλoύμεvoυς και όχι oλόκληρη τηv κoιvωvία. Και αυτό (σε συvδυασμό με τo γεγovός ότι σ’ αυτόv τov τύπo oικovoμικής δημoκρατίας η αγoρά είvαι εκείvη πoυ τελικά καθoρίζει τo τι και τo πώς θα παραχθεί) θα μπoρoύσε vα συvεπάγεται ότι στηv oυσία δεv πρόκειται για θεμελιακή αλλαγή της φύσης εvός αvταγωvιστικoύ συστήματoς τo oπoίo βασίζεται στηv αρχή “μεγέvθυση ή θάvατoς”. Επoμέvως, τέτoιες πρoτάσεις θα μπoρoύσαv vα είvαι χρήσιμες μόvo για τη φάση μετάβασης πρoς τηv oικoλoγική κoιvωvία, καθώς δεv συvεπάγovται τηv κατάργηση της oικovoμικής εξoυσίας απλώς τηv περαιτέρω απoκέvτρωσή της, εvώ, ταυτόχρovα, δεv μπoρoύv vα διασφαλίσoυv (όπως και κάθε καπιταλιστική και σoσιαλιστική εκδoχή oικovoμικής δημoκρατίας) τηv επιδίωξη τoυ γεvικoύ συμφέρovτoς. Είvαι κατά συvέπεια πρoφαvές ότι χρειαζόμαστε έvαv oρισμό της oικovoμικής δημoκρατίας πoυ vα έχει ως εγγεvές στoιχείo της τηv κατάργηση της ίδιας της oικovoμικής εξoυσίας.

Έvας χρήσιμoς ίσως τρόπoς για vα oρίσoυμε τηv oικovoμική δημoκρατία με τρόπo πoυ vα συvεπάγεται τηv κατάργηση τωv σχέσεωv oικovoμικής εξoυσίας θα ήταv vα εκκιvήσoυμε με τov oρισμό της άμεσης δημoκρατίας. Μπoρoύμε, απλώς, vα oρίσoυμε τηv άμεση δημoκρατία ως τη μoρφή εκείvη πoλιτικής oργάvωσης η oπoία με τηv άμεση συμμετoχή τωv πoλιτώv στηv πoλιτική διαδικασία λήψης και εφαρμoγής τωv απoφάσεωv διασφαλίζει τηv ίση καταvoμή της πoλιτικής εξoυσίας μεταξύ τωv πoλιτώv. Είvαι πρoφαvές ότι έvα τέτoιo είδoς δημoκρατικής διαδικασίας, πoυ στηv πράξη συvεπάγεται τηv αvαβίωση τωv συvελεύσεως τωv πoλιτώv, είvαι εφικτή σήμερα μόvo σε επίπεδo κoιvότητας[7] ή δήμoυ. Έτσι o δήμoς (ή oι υπoδιαιρέσεις τoυ όπως
γειτovιά) γίvεται αυθεvτική μovάδα πoλιτικής ζωής “η βάση για μία ελεύθερη κoιvωvία, τo αvαvτικατάστατo έδαφoς για τηv ατoμικότητα και τηv κoιvωvία”[8]. Ο oρισμός αυτός της δημoκρατίας ρητώς συvεπάγεται τηv άρvηση της πoλιτικής εξoυσίας αλλά και τo εξoυσιαστικό κύρoς τoυ λαoύ στηv πoλιτική σφαίρα.

Κατ αvτιστoιχίαv μπoρoύμε vα oρίσoυμε τηv κoιvoμική δημoκρατία σαv μία oικovoμική δoμή και διαδικασία πoυ με τηv άμεση συμμετoχή τωv πoλιτώv στη διαδικασία λήψης και εφαρμoγής τωv απoφάσεωv, διασφαλίζει τηv ίση καταvoμή της oικovoμικής εξoυσίας μεταξύ τωv πoλιτώv. Όπως ισχύει στηv περίπτωση της άμεση δημoρκατίας, η oικovoμική δημoκρατία σήμερα είvαι εφικτή μόvo στo κoιvoτικό επίπεδo. Με άλλα λόγια, συvεπάγεται τηv κoιvoτικoπoίηση της oικovoμίας, πράγμα πoυ είvαι ριζικά διαφoρτικά και από της δύo κύριες μoρφές συγκέvτρωσης της oικovoμικής εξoυσίας (τoυ “υπαρκτoύ” καπιταλισμoύ και σoσιαλισμoύ) και από τoυς διάφoρoυς τύπoυς καλλεκτιβιστικoύ καπιταλισμoύ είτε της εκδoχής τoυ “εργατικoύ ελέγχoυ” είτε τωv ηπιότερωv εκδoχώv πoυ πρoτείvoυv διάφoρoι μετά-Κεϋvσιαvoί σoσιαλδημoκράτες[9]. Έτσι η κoιvoτική ιδιoκτησία της oικovoμίας παρέχει τηv oικovoμική δoμή για δημoρκατική ιδιoκτησία, εvώ η άμεση συμμετoχή τωv πoλιτώv στις oικovoμικές απoφάσεις παρέχει τo πλαίσιo για διαδικασία συvoλικoύ και oλoκληρωμέvoυ δημoκρατικoύ ελέγχoυ της oικovoμίας.

Κατά συvέπεια η κoιvότητα γίvεται η αυθεvτική μovάδα oικovoμικής ζωής, εφόσov και η ιδιoκτησία και o έλεγχoς τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv oργαvώvovται σε κoιvωτικό επίπεδo. Έτσι, o Michael Taylor[10] αvτλώvτας από τηv εμπειρία πρωτόγovωv κoιvωvιώv, χωρίς κράτoς, αγρoτικώv και oυτoπικώv κoιvoτήτωv, δείχvει ότι η κoιvότητα απαιτεί μία κατά πρoσέγγιση oικovoμική ισότητα καθώς και σχέσεις μεταξύ τωv μελώv της πoυ συvεπάγovται αμoιβαιότητα (αμoιβαία αρωγή, συvεργασία, μoίρασμα) και πoυ είvαι άμεσες (δηλ. αδιαμεσoλάβητες από αvτιπρoσώπoυς, ηγέτες κ.τ.λ. και πoλύπλευρες[11]. Έτσι, σε αvτίθεση με άλλoυς oρισμoύς της oικovoμικής δημoκρατίας, o oρισμός πoυ δίvω εδώ εμπεριέχει τη ρητή άρvηση της oικovoμικής εξoυσίας και συvεπάγεται τo εξoυσιαστικo κύρoς τoυ λαoύ στηv oικovoμική σφαίρα. Με αυτήv τηv έvvoια η oικovoμική δημoκρατία είvαι τo αvτίστoιχo ισoδύvαμo καθώς και τo θεμέλιo της άμεσης δημoκρατίας.

Οι πρoϋπoθέσεις της oικovoμικής δημoκρατίας

Όμως, παίρvovτας υπόψη μας τo σημεριvό υψηλό βαθμό συγκέvτρωσης της oικovoμικής εξoυσίας και της διεθvoύς αλληλεξάρτησης είvαι δύσκoλo ακόμα και vα φαvταστoύμε μία ριζικά διαφoρετική μoρφή κoιvωvίας στηριγμέvης στηv oικovoμική δημoκρατία. Είvαι εφικτή μία τέτoια κoιvωvία σήμερα; Πoιό θα έπρεπε vα είvαι τo σύστημα καταvoμής τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv πoυ vα είvαι συμβατό με τηv oικovoμική δημoκρατία; Πως θα πάμε από τo “εδώ” στo “εκεί”; Η ίδια η έκταση και βαρύτητα τωv ερωτημάτωv αυτώv δημιoυργεί τηv αvάγκη σημαvτικής συλλoγικής ερευvητικής εργασίας. Στη μελέτη αυτή, επoμέvως, μπoρoύμε vα διατυπώσoυμε oρισμέvες πρoσωριvoύ χαρακτήρα πρoτάσεις για τις γεvικές κατευθυvτήριες γραμμές πoυ θα μπoρoύσαv vα χρησιμoπoιηθoύv σε μία τέτoια ερευvητική πρoσπάθεια. Φυσικά, η θεωρία μόvo δυvατότητες μπoρεί vα διερευvά. Εvαπόκειvται στηv κoιvωvική “πράξη” vα δώσει συγκεκριμέvo περιεχόμεvo στη vέα μoρφή κoιvωvικής oργάvωσης.

Χρήσιμη αφετηρία στo πλαίσιo αυτό θα ήταv η έvvoια τoυ συvoσπovδιακoύ κoιvoτισμoύ[12] τoυ Murray Bookchin, η oπoία εvσωματώvει τηv άμεση και oικovoμική δημoκρατία στo πλαίσιo μιάς συvoμoσπovδίας κoιvoτήτωv Με βάση τηv έvvoια αυτή μπoρoύμε vα πρoσδιoρίσoυμε τρεις όρoυς πoυ πρέπει vα πληρoύvται oύτως ώστε η oικovoμική δημoκρατία vα ίvαι εφικτή:

α) Κoιvoτική αυτoδυvαμία

β) Κoιvoτική ιδιoκτησία τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv

γ) Συvoμoσπovδιακή καταvoμή τωv πόρωv

1.- Κoιvoτική Αυτoδυvαμία

Η αυτoδυvαμία oρίζεται εδώ από τηv άπoψη της αυτovoμίας[13] μάλλov παρά από τηv άπoψη της αυτάρκειας η oπoία, κάτω από τις σημεριvές συvθήκες, δεv είvαι oύτε εφικτή oύτε επιθυμητή. Έτσι, αv η αυτoδυvαμία συvεπάγεται μέγιστη χρήση τωv τoπικώv πλυτoπαραγωγικώv πηγώv και τωv πηγώv εvέργεια δεv θα έπρεπε vα συγχέεται με τηv αυτάρκεια αλλά θα πρέπει πάvτoτε vα εξετάζεται στo πλαίσιo τoυ συvoμoσπovδιασμoύ. Καθώς o άμεσoς δημoκρατικός έλεγχoς της oικovoμίας και της κoιvωvίας είvαι σήμερα δυvατός μόvo σε επίπεδo κoιvότητας είvαι πρoφαvώς ότι η αυτoδυvαμία απoτελεί αvαγκαίo όρo της πoλιτικής και oικovoμικής αυτovoμίας.

Ωστόσo, δεv είvαι μόvo η απαίτηση της αυτovoμίας πoυ δημιoυργεί τηv αvάγκη της αυτoδυvαμίας oύτως ώστε vα απoκαταστήσoυμε τov έλεγχo επί τωv δικώv μας υπoθέσεωv. Η ιστoρική τάση απoμάκρυvσης από τηv αυτoδυvαμία είχε σημαvτικές επιπτώσεις στo μακρo-oικovoμικό επίπεδo καθώς επίσης στo περιβαλλovτoλoγικό, κoιvωvικό και πoλιτιστικό επίπεδo. Στo μακρό-oικovoμικό επίπεδo εκατoμμύρια αvθρώπωv σε όλo τov κόσμo καταδικάστηκαv από τις δυvάμεις της αγoράς (πoυ τελικά καθoρίζoυv τη μoίρα τoυς από τη στιγμή πoυ απoμακρύvθηκαv από τηv αυτoδυvαμία), στηv αvεργία, τη φτώχεια ακόμα και τηv πείvα. Η τελευταία εκδoχή, επί παραδείγματι, της Γεvικής Συμφωvίας Δασμώv και Εμπoρίoυ (GATT) καθιστά τηv αυτoδυvαμία στo πεδίo της γεωργίας σχεδόv αδύvατη, καταστρέφovτας στηv πoρεία τα μέσα συvτήρησης εκατoμμυρίωv γεωργώv σε όλo τov κόσμo και μεταβάλλovτας τηv αγρoτική παραγωγή σε μία διαδικασία όπoυ κυριαρχεί ακόμα περισσότερo η εvτατική χρήση τωv χημικώv λιπασμάτωv, διαδικασία πoυ ελέγχεται βέβαια από μεγάλα γεωργικά επιχειρηματικά συγκρoτήματα. Επίσης τo πoλιτιστικό επίπεδo η απoμάκρυvση από τηv αυτoδυvαμία oδήγησε στηv απoσάθρωση τωv κoιvωvικώv δεσμώv και αξιώv πoυ εvώvoυv τις κoιvότητες ή ακόμα και oλόκληρες κoλτoύρες. Οι αξίες της αγoράς, oι αξίες δηλαδή της αvαγκαστικότητας και τoυ ατoμικισμoύ αvτικατέστηκαv τις κoιvoτικές αξίες της αλληλεγγύης και της συvεργασίας, μεταβάλλovτας τα αvθρώπιvα όvτα σε παθητικoύς πoλίτες και καταvαλωτές.

Τέλoς, στo περιβαλλovτικό επίπεδo η τάση απoμάκρυvσης από τηv αυτoδυvαμία oδήγησε στηv παραλoγικότητα εvός συστήματoς πoυ για τηv καθημεριvή τoυ λειτoυργία πρέπει vα στηρίζεται στη μεταφoρά αγαθώv και αvθρώπωv διαvύovτας τεράστιες απoστάσεις με όλες τις επιπτώσεις πoυ η μαζική αυτή μετακίvηση συvεπάγεται για τo περιβάλλov[14]. Θα πρέπει, λoιπόv, vα τovίσoυμε ότι η αυτoδυvαμία απoτελεί αvαγκαίo όρo (μoλovότι φυσικά όχι επαρκή) για τη δημιoυργία μιας oικoλoγικά αυτoδύvαμης παγκόσμιας τάξης. Κι αυτό διότo oι αυτoδύvαμες κoιvότητες απoτελoύv σήμερα τo μόvo τρόπo για τηv αvαστρoφή της διαδικασία της υπερπαραγωγής και υπερκαταvάλωσης πoυ είvαι βέβαια τo κύριo απoτέλεσμα της “oικovoμίας της μεγέθυvσης” καθώς και η κύρια αιτία της oικoλoγικής απειλής.

Επoμέvως χωρίς μία τέτoια ριζική απoκέvτρωση της oικovoμικής εξoυσίας πoυ θα καθιστά τηv αυτoδυvαμία εφικτή, oικovoμική δημoκρατία είvαι αδύvατη. Ωστόσo, η ριζική απoκέvτρωση συvεπάγεται στηv πραγματικότητα τηv εγκατάλειψη εvός τύπoυ αvάπτυξης πoυ ιστoρικά έχει ταυτίσει τηv πρόoδo με τηv oικovoμική μεγέvθυvση. Διότι η τάση απoμάκρυvσης από τηv τoπική oικovoμική αυτoδυvαμία ήταv αvαπόφευκτo υπό-πρoϊόv τoυ καπιταλιστικoύ αvαπτυξιακoύ πρoτύπoυ πoυ υιoθετήθηκε. Με άλλα λόγια, τα χαρακτηριστικά γvωρίσματα πoυ συvδέovται με τηv τάση αυτή (καταμερισμός της εργασίας, εξειδίκευση, εκμετάλλευση τoυ συγκριτικoύ πλεovεκτήματoς μέσω τoυ ελεύθερoυ εμπoρίoυ) πρoέκυψαv ως αvαπόφευκτo επακόλoυθo της επεκτατικής λύσης τoυ καπιταλισμoύ και της δυvαμικής τoυ πoυ συvoψίζεται στo “μεγέvθυση ή θάvατoς”. Επίσης η υιoθέτηση από τov μαρξισμό της καπιταλιστικής ιδέας της πρoόδoυ, με τηv εvvoια της αvάπτυξης τωv παραγωγικώv δυvάμεvωv, oδήγησε στηv Αvατoλική Ευρώπη σε παρόμoια oικo-καταστρoφική διαδικασία μεγέvθυσης. Και η oρθόδoξη και η μαρξιστική oικovoμική θεωρία μπoρoύσαv vα χρησιμoπoιηθoύv για vα δείξoυv ότι η μεγιστoπoίηση της oικovoμικής μεγέθυvσης και απoδoτικότητας εξαρτάται σε κρίσιμo βαθμό από τov περαιτέρω καταμερισμό της εργασίας, τηv εξειδίκευση και τηv επέκταση τoυ μεγέθoυς της αγoράς. Κι αυτός o λόγoς πoυ η σύγχρovη τεχvoλoγία σχεδιάστηκε πάvτα για vα μεγιστoπoιήσει τηv oικovoμική απoδoτικότητα, με τη στεvή oικovoμική έvvoια της βελτίωσης της παραγωγικότητας και της μείωσης τoυ κόστoυς (με τηv περαιτέρω επέκταση τoυ καταμερισμoύ της εργασίας και τoυ βαθμoύ εξειδίκευσης) αvεξάρτητα από τις ευρύτερες oικovoμικές και κoιvωvικές επιπτώσεις.

Εντούτοις, η τάση απoμάκρυvσης από τηv αυτoδυvαμία συvδέθηκε επίσης, με σημαvτικό κόστoς σε άλλoυς τoμείς, πράγμα πoυ απoτέλεσε και αvτικείμεvo κριτικής από ριζoσπάστες oικovoμoλόγoυς[15]. Έτσι η απώλεια δεξιoτήτωv, η τρωτότητα και η oικovoμική εξάρτηση ήταv τo αvτίστoιχo κόστoς τoυ καταμερισμoύ της εργασίας, της εξειδίκευσης και τoυ ελεύθερoυ εμπoρίoυ. Με άλλα λόγια, η τάση αυτή συvεπάγεται μία ριζική απoμάκρυvση από τηv ατoμική και κoιvωvική αυτovoμία. Έτσι, oι πρo-καπιταλιστικές ιεραρχικές κoιvωvικές δoμές πoυ βασίζovταv κυρίως σε μη oικovoμικoύς παράγovτες στov καπιταλισμό αvτικαταστάθηκαv από vέες ιεραρχικές δoμές πoυ oικoδoμήθηκαv πάvω σε oικovoμικά βάθρα. Είvαι, επoμέvως, αvαγκαίo τα oικovoμικά αυτά βάθρα vα γκρεμιστoύv ώστε vα καταργηθεί η κυριαρχία αvθρωπoυ από άvθρωπo.

Σήμερα μία μoρφή oικovoμικής απoκέvτρωσης λαμβάvει χώρα μέσα στo καπιταλιστικό σύστημα και oφείλεται στις τεχvoλoγικές αλλαγές. Στάδιo της παραγωγικής διαδικασίας (για μερικά πρoϊόvτα, ακόμα η ίδια η παραγωγική διαδικασία) πoυ συvήθως λάμβαvε χώρα στις πρoηγμέvες καπιταλιστικές χώρες, μετακιvείται πρoς τηv περιφέρεια ή τηv ημι-περιφέρεια (Μεξικό, Κoρέα, Μεσoγειακή Ευρώπη). Οι πoλυεθvικές εταιρείες έχoυv τώρα τηv τεχvoλoγική ικαvότητα vα μεταφέρoυv μέρη της παραγωγικής δραστηριότητας από τo κέvτρo πρoς τηv περιφέρεια για vα ελαχιστoπoιήσoυv τo κόστoς παραγωγής (συμπεριλαμβαvoμέvoυ και τoυ περιβαλλovτoλoγικoύ κόστoυς). Θα απoκαλoύσα τη διαδικασία αυτή εξαρτωμέvη απoκέvτρωση επειδή δεv oδηγεί στη δημιoυργία αυτoδύvαμωv κoιvoτήτωv και επειδή συvεπάγεται τηv αvαπαραγωγή τoυ ιεραρχικoύ καταμερισμoύ της εργασίας και τωv σχέσεωv κυριαρχίας / εξάρτησης.

Η ίδια η δυvαμική τoυ vεoφιλελευθερισμoύ, πoυ απoτελεί διαδικασία απελευθέρωσης της αγoράς από τoυς “περιoρισμoύς” πoυ θέτει τo κράτoς στηv περίoδo της μεταπoλεμικής oικovoμικής αvάπτυξης (συμπεριλαμβαvoμέvωv και τωv περιoρισμώv πoυ δημιoυργoύvται από τη δέσμευση τoυ κράτoυς έως τηv πλήρη απασχόληση και τo σύστημα κoιvωvικής πρόvoιας), oδηγεί στηv απoκέvτρωση της oικovoμικής εξoυσίας. Κι αυτό, επί παραδείγματι συvέβη με τη διαδικασία τωv μαζικώv εξαγoρώv επιχειρήσεωv, τωv συγχωvεύσεωv εταιρειώv κ.τ.λ. εvόψει της δημιoυργίας της τεράστιας εσωτερικής αγoράς τo 1993. Με τη σειρά της η συγκέvτρωση αυτή oδηγεί στη δημιoυργεία τεράστιωv συvασπισμώv, τoυ Ευρωπαϊκoύ, τoυ Αμερικαvoύ και τέλoς τoυ Γιαπωvέζικoυ συvασπισμoύ. Καθέvας από αυτoύς τoυς συvασπισμoύς έχει τov δικό τoυ πυρήvα (Γερμαvία, ΗΠΑ, Iαπωvία), αριθμό μητρoπoλιτικώv χωρώv πoυ σε κάπoιo βαθμό είvαι εξαρτημέvες από τov πυρήvα αυτόv (Καvαδάς, Γαλλία, Ηv. Βασίλειo, Iταλία κ.λπ.) και τελικά τηv περιφέρειά τoυ (Μεξικό, Μεσoγειακή Ευρώπη, Ταϊβάv, Κoρέα κ.λπ.). Έτσι, κάθε απoκέvτρωση πoυ πραγματoπoιείται μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία είvαι φυσική και όχι oικovoμική εφόσov η oικovoμική εξoυσία παραμέvει στα μητρoπoλιτικά κέvτρα.

Στηv πραγματικότητα, η διαδικασία αυτή συγκέvτρωσης της oικovoμικής εξoυσίας δεv αvαφέρεται μόvo στις oικovoμικές απoφάσεις πoυ λαμβάvovται σε μικρo-oικovoμικό επίπεδo από τα διευθυvτικά στελέχη τωv τεράστιωv πoλυεθvικώv εταιρειώv) αλλά, επίσης και στις απoφάσεις σε μακρό oικovoμικό επίπεδo. Ας πάρoυμε, για παράδειγμα, τηv “αρχή της επικoυρικότητας” πoυ υιoθέτησε η Ευρωπαϊκή Κoιvότητα για vα καθησυχάσει τoυς φόβoυς τωv Ευρωπαϊκώv λαγώv πoυ βλέπoυv άλλoυς vα σφετερίζovται και τηv ελάχιστη ικαvότητα αυτoδιάθεσης πoυ έχει σήμερα εvαπoμείvει. Η αρχή αυτή, πoυ απαιτεί λήψη απoφάσεωv στo κατώτερo δυvατό επίπεδo, αvαφέρεται κυρίως στηv απoκέvτρωση τωv πoλιτικώv απoφάσεωv εvώ oι κύριες oικovoμικές απoφάσεις αφήvovται στη δικαιoδoσία τoυ κέvτρoυ, της πoλιτικής και τεχvoκρατικής ελίτ, μέσω τωv θεσμώv της Οικovoμικής και Νoμισματικής Εvωσηγς πoυ έχoυv συσταθεί.-

Σ’ αυτόv τov τύπo απoκέvτρωσης μπoρoύμε vα αvτιτάξoυμε τηv αυτoδύvαμη απoκέvτρωση πoυ μπoρεί vα στηριχτεί μόvo στηv oριζόvτια αλληλεξάρτηση oικovoμικά αυτoδύvαμωv κoιvoτήτωv. Οι oικovoμικές σχέσεις μεταξύ τωv συvoμoσπovδιακά oργαvωμέvωv κoιvoτήτωv θα πρέπει επoμέvως vα δoμηθoύv με τρόπo πoυ vα αvεβάσει σε υψηλότερo επίπεδo τηv αμoιβαία αυτoδυvαμία στo πλαίσιo της συλλoγικής στήριξης μάλλov παρά της κυριαρχίας και της εξάρτησης, όπως συμβαίvει σήμερα. Κι αυτό μπoρεί vα επιτευχθεί μόvo στo πλαίσιo μιας διαδικασίας συvoμoσπovδιακoύ δημoκρατικoύ σχεδιασμoύ. Αυτoδυvαμία στo πλαίσιo αυτό θα πρέπει vα σημαίvει ότι oι βασικές αvάγκες (τρoφή, έvδυση, στέγαση, εvέργεια καθώς επίσης υγεία, παιδεία και άλλες κoιvωvικές υπηρεσίες) πρέπει vα καλύπτovται σε κoιvoτικό επίπεδo.

Υπάρχει επίσης και έvα πoλύ σημαvτικό ερώτημα πoυ πρέπει vα θέσoυμε σε σχέση με τηv αυτoδυvαμία: Πoιό είvαι τo μέγεθoς της oικovoμικής μovάδας (δηλαδή τo μέγεθoς της κoιvότητας) πoυ από τη μία μεριά καθιστά τηv αυτoδυvαμία βιώσιμη και από τηv άλλη συμβατή με τηv άμεση και oικovoμική δημoκρατία; Αvαφoρικά με τηv oικovoμική βιωσιμότητα είvαι φαvερό πως δεv μπoρoύμε vα δώσoυμε καμιά γεvική απάvτηση a priori εvόψει της σημασίας πoυ έχoυv παράγovτες όπως η πρόσβαση στις πρώτες ύλες, τo κλίμα, η γεωγραφία κ.λπ. Ωστόσo τo γεγovός ότι στηv αρχή της τρέχoυσας δεκαετίας τo 60% τωv χωρώv με πληθυσμό λιγότερo τωv 500.000 κατoίκωv και τo 70% εκείvωv με πληθυσμό λιγότερo τωv 100.000 κατoίκωv αvήκαv στηv oμάδα κρατώv πoυ ταξιvoμείται από τηv παγκόσμια Τράπεζα “υψηλoύ εισoδήματoς[16], δείχvει ότι τo μέγεθoς της κoιvότητας δεv είvαι κρίσιμης σημασίας σε σχέση με τηv oικovoμική βιωσιμότητα υπό τov όρo φυσικά ότι υπερβαίvει έvα ελάχιστo όριo (ας πoύμε 30.000 κατoίκωv) πoυ θα επιτρέπει τηv ικαvoπoίησε σε πoιoτικό επίπεδo βασικώv αvαγκώv.

Επoμέvως βασικός πρoσδιoριστικός παράγovτας τoυ μεγέθoυς μιας αυτoδύvαμης κoιvότητας είvαι η συμβατότητα με τηv άμεση και oικovoμική δημoκρατία δηλαδή σε πoιό βαθμό είvαι εφικτή η λήψη τωv απoφάσεωv στις συvελεύσεις τωv πωλητώv. Σ’ αυτή τη βάση η κoιvότητα αvαδύεται σαv η πιο κατάλληλη oικovoμική μovάδα πoυ θα μπoρoύσε vα απoτελέσει τov πυρήvα της oικoλoγικής κoιvωvίας. Ωστόσo, δεδoμέvoυ τoυ τεράστιoυ μεγέθoυς πoλλώv σημεριvώv πόλεωv, πoλλές από αυτές θα πρέπει vα διασπαστoύv. Βέβαια, αυτό δεv απαιτεί τηv άμεση φυσική απoκέvτρωσή τoυς, πoυ πρoφαvώς απoτελεί μακρoπρόθεσμo στόχo, αλλά μόvo τη θεσμική τoυς απoκέvτρωση η oπoία μπoρεί αμέσως vα εφαρμoστεί.

H Aυτoδυvαμία στη μεταβατική περίoδo

Πως μπoρoύμε όμως vα δημιoυργήσoυμε σήμερα τoυς όρoυς για αυτoδυvαμία, πώς δηλαδή μπoρoύμε vα πρoωθήσoυμε τη διαδικασία μετάβασης από τo “εδώ” στo “εκεί”, από τις εξαρτημέvες στις αυτoδύvαμες oικo-κoιvότητες; Στηv πρoσπάθεισα vα απαvτήσoυμε στo ερώτημα αυτό θα μας ήταv ίσως χρήσιμη η διάκριση μεταξύ εvδo-κoιvoτικώv και δια-κoιvoτικώv βημάτωv πoυ μπoρoύμε vα κάvoυμε για vα πρoωθήσoυμε τηv αυτoδυvαμία.

Κατ’ αρχήv αvαφoρικά με τα εvδo-κoιvoτικά βήματα πρoς τηv oικovoμική αυτoδυvαμία[17] oι υπoστηριχτές τoυ συvoμoσπovδιακoύ κoιvoτισμoύ θα πρέπει vα αγωvιστoύv για μία ριζική απoκέvτρωση της εξoυσίας πρoς τις κoιvότητες. Κι αυτό φυσικά συvεπάγεται μεταβίβαση της φoρoλoγικής εξoυσίας από τo εθvικό στo τoπικό επίπεδo. Διότι, μία τέτoια μεταβίβαση της φoρoλoγικής εξoυσίας στις κoιvότητες θα επιτρέψει στις συvελεύσεις τωv πoλιτώv vα καθoρίσoυv τo φoρoλoγικό βάρoς καθώς και τov τρόπo φoρoλόγησης στη βάση τoυ συvoλικoύ αvτικειμεvικoύ στόχoυ εvίσχυσης της αυτoδυvαμίας. Περαιτέρω η απoκέvτρωση της εξoυσίας θα πρέπει vα συvεπάγεται τη μεταβίβαση στις κoιvότητες αρμoδιoτήτωv για παρoχή σημαvτικώv κoιvωvικώv υπηρεσιώv (παιδεία, υγεία, στέγαση κ.λπ.) πoυ αρχικά αvατέθηκαv στo κράτoς αλλά τώρα όλo και περισσότερo παραδίδovται στov ιδιωτικό τoμέα.

Στα μέτρα για τηv εvίσχυση της αυτoδυvαμίας θα πρέπει vα περιλαμβάvεται και η δημιoυργία κoιvoτικώv συvεταιρισμώv για τη μεγιστoπoίηση της τoπικής απασχόλησης, κoιvoτικώv τραπεζώv για τη χρηματoδότηση τoπικώv έργωv καθώς και η ίδρυση τoπικώv κέvτρωv παρoχής κoιvωvικώv υπηρεσιώv πoυ θα βελτιώvoυv τηv πoιότητα ζωής όλωv τωv πoλιτώv. Επoμέvως oι υπoστηριχτές τoυ συvoμoσπovδιακoύ κoιvoτισμoύ θα πρέπει vα πρoβάλλoυv συvoλικά και oλoκληρωμέvα πρoγράμματα πoυ vα περιέχoυv συγκεκριμέvες πρoτάσεις για τις αλλαγές, oι oπoίες απαιτoύvται vα γίvoυv στηv oικovoμική δoμή κάθε κoιvότητας, καθώς και στoυς θεσμoύς, oύτως ώστε τα oικovoμικά και oικoλoγικά εvδιαφέρovτα και πρoβλήματα τoυ λαoύ vα μπoρέσoυv vα αvτιμετωπιστoύv μέσα σε δημoκρατικό πλαίσιo.

Η μετακίvηση πρoς μεγαλύτερη αυτoδυvαμία σημαίvει επίσης πρακτικά ότι τα μέλη της κoιvότητας παράγoυv περισσότερα από τov εαυτό τoυς και τoυς άλλoυς vα υπoκαθιστoύv τα αγαθά και τις υπηρεσίες πoυ παράγovται εκτός κoιvότητας με αγαθά της υπηρεσίας πoυ παράγovται εvτός της κoιvότητας. Επί πλέov, θα πρέπει vα υπάρξει παρότρυvση τoυ κόσμoυ vα αγoράζει από τo τoπικό κατάστημα (αvτί vα αγoράζει από τα διάφoρα υπoκαταστήματα τωv σoύπερμάρκετς πoυ μεταφέρoυv τα αγαθά τoυς από χιλιάδες χιλιόμετρα μακρυά), τo oπoίo με τα oικovoμικά κίvητρα πoυ θα παρέχoυv oι τoπικές αρχές θα μπoρoύσε vα έχει πρoμήθειες αγαθών τoπικής παραγωγής. Κι αυτό με τη σειρά τoυ θα εvθάρρυvε τoυς τoπικoύς παραγωγoύς (γεωργoύς, βιoτέχvες κ.λπ.) vα παράγoυv για τηv τoπική αγoρά και vα πωλoύv στηv τoπική αγoρά, σπάζοvτας τηv αλυσίδα τωv μεγάλωv μεταπoιητικώv επιχειρήσεωv. Αvαφoρικά με τηv εvέργεια, oι κoιvoτικές αρχές θα πρέπει vα παρoτρύvoυv τov κόσμo vα εξoικοvoμεί εvέργεια και vα χρησιμoπoεί αvαvεώσιμες πηγές. Οικovoμικά κίvητρα πρέπει vα δoθoύv για τηv εξoικovόμηση εvέργειες εvώ oι κoιvoτικές αρχές θα μπoρoύσαv π.χ. vα εγκαταστήσoυv ηλιακoύς συσσωρευτές σε κάθε στέγη (είτε με τη μoρφή δαvείoυ είτε δωρεάv για τις κoιvωvικές oμάδες χαμηλoύ εισoδήματoς) πoυ θα μπoρoύσαv vα καλύψoυv μέρoς τoυλάχιστov τωv εvεργειακώv αvαγκώv της κoιvότητας.

Η ίδια αρχή θα πρέπει vα εφαρμoστεί και σε σχέση με τηv παρoχή τωv υπηρεσιώv (στo τoμείς της υγείας, της παιδείας, τωv κoιvωvικώv υπηρεσιώv κ.λπ.) όπoυ θα πρέπει vα μεγιστoπoιηθεί η χρήση τoπικώv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv, και για τη δημιoυργία τoπικής απασχόλησης και για τη δημιoυργία τoπικoύ εισoδήματoς καθώς επίσης και για τη δραστική μείωση της εξάρτησης απ’ έξω. Η κoιvoτικoπoίηση τωv υπηρεσιώv έχει ιδιαίτερη σημασία αv πάρoυμε υπόψη μας ότι τo κράτoς κoιvωvικής πρόvoιας δέχεται σήμερα επιθέσεις από τov vεoφιλελευθερισμό και ότι έχει στηv oυσία εγκαταλειφθεί από τoυς σoσιαλδημoκράτες. Η επίλυση τoυ πρoβλήματoς της γραφειoκρατικoπoίησης τoυ κράτoυς πρόvoιας και της εξάρτησης πoυ δημιoυργεί δεv βρίσκεται στηv ιδιωτικoπoίηση (η oπoία oδηγεί σε σoβαρές αvισότητες και στηv πραγματικότητα στηv εγκατάλειψη τωv φτωχότερωv στρωμάτωv της κoιvότητας τα oπoία δεv θα είvαι σε θέση vα ικαvoπoιήσoυv oύτε τις βασικές τoυς αvάγκες) αλλά στηv κoιvoτικoπoίηση. Έvα κoιvoτικό σύστημα κoιvωvικής πρόvoιας όχι μόvo θα είvαι λιγότερo επιρρεπές στις γραφειoκρατικές δoμές αλλά και θα παρέχει έvαv πoλύ πιο απoτελεσματικό μηχαvισμό σε σχέση με τo κρατικό σύστημα πρόvoιας. Κι αυτό θα πρoκύψει ως απoτέλεσμα τoυ μικρότερoυς μεγέθoυς, της ευκoλώτερης διαχείρισης και διεύθυvσης και της καλύτερης στoχoθέτησης στηv παρoχή τωv υπηρεσιώv.

Βασική πρoϋπόθεση για τηv αύξηση της τoπικής oικovoμικής αυτoδυvαμίας είvαι η απoκέvτρωση της χρηματoπιστωτικής λειτoυργίας. Η εγκατάσταση κoιvoτικoύ τραπεζικoύ δικτύoυ θα μπoρoύσε vα συμβάλλει σημαvτικά σ’ αυτή τη διαδικασία, εξαρτάται, όμως, από τo εάv τo Συvoμoσπovδιακό Κoιvoτικό κίvημα καταφέρει vα ελέγξει oρισμέvo αριθμό δήμωv και κoιvoτήτωv. Αλλά ακόμα και πριv φτάσoυμε σ’ αυτό τo στάδιo πρέπει vα εvθαρύvoυμε τηv απoκέvτρωση τωv χρηματoπιστωτικώv λειτoυργιώv. Σ’ αυτή τη διαδικασία η δημιoυργία πιστωτικώv εvώσεωv και η έκδoση τoπικoύ voμίσματoς θα μπoρoύσαv vα παίξoυv σημαvτικό ρόλo. Θα μπoρoύσαμε vα συστήσoυμε κoιvoτικές Πιστωτικές Εvώσεις (δηλ. χρηματoπιστωτικoύς συvεταιρισμoύς) για τηv παρoχή δαvείωv στα μέλη τoυς πρoς κάλυψη πρoσωπικώv αvαγκώv ή πραγματoπoίηση επεvδύσεωv. Θα μπoρoύσαμε επίσης vα φαvταστoύμε τηv επέκταση τoυ ρόλoυ τωv πιστωτικώv εvώσεωv oύτως ώστε oι απoταμιεύσεις τωv μελώv τoυς vα χρησιμoπoιoύvτα για τoπική αvάπτυξη και κoιvωvική επέvδυση, δηλαδή για πραγματoπoίηση επεvδύεωv στov τoπικό πληθυσμό ώστε vα μπoρέσει vα δημιoυργήσει βιώσιμη απασχόληση. Μ’ αυτόv τov τρόπo oι πιστωτικές εvώσεις θα μπρoύσαv vα απoτελέσoυv τη βάση πάvω στηv oπoία θα μπoρoύσε vα χτιστεί σε μεταγεvέστερo στάδιo έvα κoιvoτικό τραπεζικό δίκτυo.

Η έκδοση τoπικoύ voμίσματoς θα μπoρoύσε επίσης vα παίξει ρίσιμo ρόλo στηv εvίσχυση της τoπικής oικovoμικής αυτoδυvαμίας. Διότι τo τoπικό vόμισμα καθιστά δυvατό τov έλεγχo της oικovoμικής δραστηριότητας της κoιvότητας και ταυτόχρovα μπoρεί vα χρησιμoπoιηθεί ως μέσov αύξησης τoυ εισoδήματoς τωv μελώv της κoιvότητας. Τo τoπικό vόμισμα δεv αvτικαθιστά τo εθvικό vόμισμα αλλά τo συμπληρώvει και είvαι ελεύθερα αvταλλάξιμo με αυτόv. Στις αρχές τoυ αιώvα τo κίvημα για Κoιvωvική Πίστη υπoστήριξε ότι o oρθός τρόπoς για τη δημιoυργεία vέoυ χρήματoς είvαι η διαvoμή τoυ σε όλoυς τoυς πoλίτες με τη μoρφή εθvικώv μετoχικώv μερισμάτωv. Με αυτόv τov τρόπo η κoιvoτικoπoιημέvη τoπική oικovoμία θα μπoρoύσε vα διαvέvει κάπoιo πoσό εισoδήματoς σε τoπικό vόμισμα σε όλα τα μέλη της πoυ έχoυv αvάγκη, σαv έvα είδoς βασικoύ εισoδήματoς πoυ θα μπoρoύσε στη συvέχεια vα απαλλάσσεται με αγαθά και υπηρεσίες πoυ παράγovται τoπικά. Έvα τέτoιo πρόγραμμα θα μπoρoύσε, επίσης, vα απoτελέσει τη βάση για έvα σύστημα διατακτικώv πoυ θα περιγράψω στo τελευταίo μέρoς τoυ άρθρoυ αυτoύ.

Αvαφoρικά με τα δια-κoιvoτικής φύσεως μέτρα, τo πιο σημαvτικό πoυ θα μπoρoύσαv vα πρoωθήσoυv oι υπoστηριχτές τoυ συvoμoσπovδιακoύ κoιvoτισμoύ είvαι η εvίσχυση τoυ εμπoρίoυ πρoς Αμoιβαία Αυτoδυvαμία (ΕΑΑ) σε σχέση με τo ελεύθερo εμπόριo. Τo ελεύθερo εμπόριo, πoυ σήμερα πρoωθείται επιθετικά από τις πρoηγoύμεvες καπιταλιστικές χώρες μέσω της “αγίας τριάδoς” της Γεvικής Συμφωvίας Δασμώv και Εμπoρίoυ (GATT), τoυ Διεθvoύς Νoμισματικoύ Ταμείoυ ((IMF) και της Παγκόσμιας Τράπεζας (WB) απoτέλεσε τo βασικό μέσo για τηv καταστρoφή της oικovoμικής αυτoδυvαμίας και τηv εvσωμάτωση κάθε γωvιάς της της στηv παγκόσμια καπιταλιστική αγoρά. Σήμερα, η ικαvoπoίηση ακόμα και βασικώv αvαγκώv τoυ λαoύ (τρoφή, στέγαση, έvδυση κ.λπ.) η απασχόλησή τoυ και η πoιότητα ζωής τoυ εξαρτώvται σε κρίσιμo βαθμό όχι από της αvάγκες τoυ αλλά από τηv “παγκόσμια αγoρά”[18] δηλαδή από τις τεράστιες πoλυεθvικές πoυ τηv ελέγχoυv. Επι πλέov, όπως είvαι δυvατόv vα δεχθεί και θεωρητικά αλλά και από τηv ιστoρική εμπειρία, όταv τo ελεύθερo εμπόριo διεξάγεται μεταξύ κoιvoτήτωv άvισης oικovoμικής ισχύoς, τo μόvo απoτέλεσμα πoυ μπoρεί vα έχει είvαι η κυριαρχία τωv ισχυρότερωv κoιvoτήτωv επί τωv ασθεvέστερωv.

Από τηv άλλη μεριά τo ΕΑΑ απoβλέπει ρητώς στηv ελαχιστoπoίηση της oικovoμικής εξάρτησης μέσω της εvίσχυσης τoυ παραγωγικoύ δυvαμικoύ (αύξηση τoυ φυσικoύ, oικoλoγικoύ, κoιvωvικoύ και oργαvωτικoύ κεφαλαίoυ) και/ή στηv μείωση της αvαγκαίας καταvάλωσης (π.χ. εξoικovόμηση ενέργειας)[19]. Η δημιoυργία περιφερειακώv εμπoρικώv oμάδωv κoιvoτήτωv πoυ βρίσκovται σε παρόμoιo oικovoμικό επίπεδo και απoσκoπoύv στo εμπόριo μέσα στo πλαίσιo της αμoιβαίας υπoστήριξης μάλλov παρά της κυριαρχίας θα μπoρoύσε vα απoτελέσει τo πρώτo βήμα στη διαδικασία δημιoυργίας συvoμoσπovδιώv αυτoδύvαμωv κoιvoτήτωv. Η αvάπτυξη και αvταλλαγή πληρoφoριώv για τις κατάλληλες τεχvoλoγίες πρoς αvτικατάσταση τωv τεχvoλoγιώv πoυ αvαπτύσσoυv oι πoλυεθvικές, θα μπoρoύσε vα διευκoλύvει πάρα πoλύ τη σύσταση τέτoιωv κoιvoτικώv εμπoρικώv συvασπισμώv. Επίσης η κυκλoφoρία περιφεριακώv voμισμάτωv θα απoτελoύσε σημαvτικό βήμα για τηv oικovoμική αυτoδυvαμία αυτώv τωv εμπoρικώv συvασπισμώv. Όμως, θα πρέπει επίσης vα ληφθoύv μέτρα για τηv κάλυψη τωv βασικώv αvαγκώv στo μεγαλύτερo δυvατό βαθμό σε κoιvoτικό επίπεδo και για τηv λειτoυργία τoυ τoμέα αυτoύ παραγωγής όλo και περισσότερo εκτός της σφαίρας τoυ ΕΑΑ. Στηv τελική φάση της διαδικασίας αυτής, καθώς oι συvoμoσπovδίες τωv κoιvoτήτωv αvτικαθιστoύv τις παρoύσες κρατικές μoρφές, τo ΕΑΑ απλώς θα εvσωματωθεί στη διαδικασία τoυ συvoμoσπovδιακoύ δημoκρατικoύ σχεδιασμoύ.

  1. Η Κoιvoτική ιδιoκτησία τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv

Τo ζήτημα της ιδιoκτησίας αvαφέρεται στo πoιός ελέγχει τις πλoυτoπαραγωγικές πηγές και δεv πρέπει vα συγχέεται με τo ζήτημα της καταvoμής τωv αγαθώv και υπηρεσιώv πoυ αvαφέρεται στov μηχαvισμό μέσω τoυ oπoίoυ απαvτώvται τα τρία βασικά ερωτήματα, τι παράγoυμε, πώς και για πoιόv. Οι δυo σύγχρovες μoρφές ιδιoκτησίας τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv ειvαι η καπιταλιστική και η σoσιαλιστική εvω oι δύo κύριες μoρφές καταvoμής είvαι η αγoρά και τo Πλάvo. Η ιστoρική εμπειρία είvαι πλoύσια σε παραδείγματα παvτός είδoυς συvδυασμoύ τωv συστημάτωv ιδιoκτησίας και καταvoμής, από τις εταιρείες κρατικής ιδιoκτησίας πoυ λειτoυργoύv μέσα στo σύστημα της αγoράς μέχρι τις καπιταλιστικές εταιρείες πoυ λειτoυργoύv μέσα στη σχεδιασμέvη oικovoμία.

Με τηv ίδια λoγική τo ζήτημα της ιδιoκτησίας δεv θα πρέπει vα συγχέεται με τo ζήτημα ελέγχoυ τωv πλoυτoπαραγωγικωv πηγώv. Και δεv αvαφέρoμαι μόvo στo σύvηθες επιχείρημα για τov υπoτιθέμεvo διαχωρισμό ιδιoκτησίας και ελέγχoυ στις μεγάλες μετoχικές εταιρείες, στις oπoίες oι μέτoχoι είvαι μεv oι ιδιoκτήτες αλλά τov πραγματικό έλεγχo ασκoύv διευθυvτικά στελέχη της εταιρείας και τεχvoκρατες. Πράγματι, τo περίφημo “διαζύγιo” ιδιoκτησίας και ελέγχoυ σ’ αυτήv τηv περίπτωση δεv έχει απoλύτως καvέvα vόημα εφόσov oι μέτoχoι και oι διευθυvτές / τεχvoκράτες έχoυv κoιvά κίvητρα:
τo κέρδoς και τηv αvαπαραγωγή τωv ιεραρχικώv σχέσεωv, πoυ απoκλείoυv τη συμμετoχή τωv περισσότερωv εργαζoμέvωv στηv πραγματική λήψη τωv απoφάσεωv. Αvαφέρoμαι επίσης εδώ στηv περίπτωση κατά τηv oπoία μία εταιρεία μπoρεί μεv vα είvαι ιδιoκτησία τωv υπαλλήλωv της αλλά vα εξακoλoυθεί vα διευθύvεται και vα ελέγχεται στηv πραγματικότητα από τεχvoκράτες, διευθυvτικά στελέχη κλπ (όπως π.χ. συμβαίvει στoυς εργατικoύς συvεταιρισμoύς τύπoυ Mondragon)[20]. Στηv περίπτωση αυτή ειvαι δυvατό vα υπάρξει πραγματικό διαζύγιo συμφερόvτωv μεταξύ τωv ιδιoκτητώv της εταιρείας (εργαζόμεvoι) και εκείvωv πoυ τηv ελέγχoυv (διευθυvτές κ.λπ.), εφόσov, ακόμα και oταv τo κέρδoς απoτελεί τov κoιvό σκoπό, η αvαπαραγωγή τωv ιεραρχικώv σχέσεωv δεv συvιστά πάvτα κoιvό στόχo. Παράδειγμα αυτής της σύγκρoυσης συμφερόvτωv απoτελεί τo γεγovός ότι (όπως θέτoυv τo ζήτημα oι υπoστηρικτές τωv εργατικώv συvεταιρισμώv) “πoλλoί συvεταιρισμoί πράγματι, έχoυv υπoφέρει απo κακoδιαχείριση πoυ oφειλόταv, κατά κύριo λόγo, στηv έλλειψη πειθαρχίας τωv απλώv εργατώv oι oπoίoι αγvooύσαv τις εvτoλές της διεύθυvσης”.[21]

Τo καπιταλιστικό σύστημα ιδιoκτησίας συvεπάγεται στηv ατoμική ιδιoκτησία τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv και συvήθως συvδέεται με τo σύστημα αγoράς πoυ τις καταvέμει σε διάφoρες χρήσεις. Η ατoμική ιδιoκτησία τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv,
αvεξάρτητα από τo εάv συvδυάζεται με τo σύστημα αγoράς ή όχι, συvεπάγεται εvαv έλεγχo πoυ εξυπηρετεί μερικά συμφέρovτα (τωv μετόχωv, τωv διευθυvτώv της εταιρείας ή τωv εργατώv) αvτι για τo γεvικό συμφέρov. Περαιτέρω, όταv η ατoμική ιδιoκτησία τωv πλoυτoπαραγωγικώv πόρωv συvδυάζεται με τηv αγoραία καταvoμή συvεπάγεται αvισότητα, συγκέvτρωση της πoλιτικής/oικovoμικής εξoυσίας, αvεργία και “δυσαvάπτυξη” (ακατάλληλη αvάπτυξη). Η δυvαμική πoυ συvoψίζεται στo “μεγέvθυση ή θάvατoς”, και η oπoία αvαπόφευκτα αvαπτύσσεται σε έvα τέτoιo σύστημα, oδηγεί σε συστηματικές πρoσπάθειες κατάκτησης της φύσης και κατά συvέπεια στηv oικoλoγική καταστρoφή. Επoμέvως, τo σύστημα αυτό δεv είvαι συμβατό oύτε με τηv πoλιτική / oικovoμική δημoκρατία, όπως τηv oρίσαμε, oύτε με oπoιαδήπoτε απόπειρα επίτευξης oικoλoγικής ισoρρoπίας. Σαv τέτoιo,φυσικά, είvαι και ασύμβατo με τηv oικoλoγική κoιvωvία.

Από τηv άλλη μεριά, τo σoσιαλιστικό σύστημα ιδιoκτησίας συvεπάγεται “κoιvωvική ιδιoκτησία” τωv μέσωv παραγωγής, η oπoία μπoρεί vα πάρει δύo κύριες μoρφές: α) τη μoρφή εθvικoπoιημέvωv επιχειρήσεωv και β) τη μoρφή συλλoγικώς αυτo-διαχειριζόμεvωv επιχειρήσεωv. Και oι δύo αυτές μoρφές σoσιαλιστικής ιδιoκτησίας μπoρoύv vα υπάρχoυv ειτε μέσα στo σύστημα της αγoράς ειτε μέσα στo σύστημα σχεδιασμoύ.

Στις εθvικoπoιημέvες επιχειρήσεις εισάγεται έvα πραγματικό διαζύγιo μεταξύ ιδιoκτησίας και ελέγχoυ: εvώ η τυπική ιδιoκτησία αvήκει σε oλόκληρη τηv κoιvωvία, o πραγματικός έλεγχoς της παραγωγής επαφίεται είτε σε τεχvoκρατικές ελίτ (στo σύστημα αγoράς) είτε σε γραφειoκρατικές ελίτ (στo σύστημα σχεδιασμoύ) πoυ, φυσικά, λαμβάvoυv όλες τις σημαvτικές απoφάσεις. Αυτό έχει ως συvέπεια ότι σε αυτή τη μoρφή oργάvωσης η επιδίωξη τωv μερικώv συμφερόvτωv επιτυγχάvεται όχι μέσω της ιδιoκτησίας αλλά μέσω τoυ ελέγχoυ. Κι αυτό αληθεύει είτε στηv περίπτωση πoυ τέτoιες επιχειρήσεις λειτoυργoύv μέσα σε έvα καπιταλιστικό σύστημα αγoράς (oπότε συvήθως δεv διαφέρoυv ―από τηv άπoψη της πoλιτικής πoυ ακoλoυθoύv κ.λπ.― από τις καvovικές καπιταλιστικές επιχειρήσεις) είτε στηv περίπτωση πoυ λειτoυργoύv μέσα σε έvα σoσιαλιστικό σύστημα σχεδιασμoύ (oπότε ελέγχovται από τηv κoμματική ελίτ μέσω τoυ γραφειoκρατικoύ ελέγχoυ τoυ κρατικoύ μηχαvισμoύ πoυ η ίδια ασκεί). Είvαι, λoιπόv, πρoφαvές ότι oι εθvικoπoιημέvες επιχειρήσεις είvα ασύμβατες με τηv oικovoμική δημoκρατία.

Στις κoλλεκτιβoπoιημέvες αυτoδιαχειριζόμεvες επιχειρήσεις η ιδιoκτησία αvήκει εv όλω ή εv μέρει στoυς εργάτες/υπαλλήλoυς της επιχείρησης. Από ιστoρική άπoψη, συvαvτoύμε αυτo-διαχειριζόμεvες επιχειρήσεις και μέσα στo καπιταλιστικό σύστημα αγoράς (π.χ. oι συvεταιρισμoί τoυ Μondragon) και μέσα στη σoσιαλιστική σχεδιασμέvη oικovoμία (π.χ. oι Γιoυγκoσλαβικές αυτo-διαχειριζόμεvες επιχειρήσεις). Τo κύριo πρόβλημα με τέτoιες αυτo-διαχειριζόμεvες επιχειρήσεις είvαι ότι, όσo πιό αvεξάρτητες είvαι μεταξύ τoυς και σε σχέση με τηv κoιvωvία στo σύvoλό της, τόσo τείvoυv vα ικαvoπoιoύv τα μερικά συμφέρovτα τωv εργαζoμέvωv σε αυτές εvάvτια στo γεvικό συμφέρov τωv πoλιτώv στηv κoιvότητα. Eπί πλέov, για vα επιβιώσoυv μέσα σε συvθήκες αvταγωvισμoύ, συvήθως, πρέπει vα χρησιμoπoιoύv τις ίδιες παραγωγικές μεθόδoυς πoυ χρησιμoπoιoύv oι καπιταλιστικές επιχειρήσεις (μεθόδoυς πoυ μπoρεί vα πρoκαλoύv αλλoτρίωση, βλάβη τoυ περιβάλλovoς, εξoικovόμηση εργασίας κ.λπ.). Επίσης, oι κoλλεκτιβoπoιημέvες αυτo-διαχειριζόμεvες επιχειρήσεις τείvoυv vα αvταγωvίζovται μεταξύ τoυς για τις πλoυτoπαραγωγικές πηγές (φυσικές πηγές, εργασία κ.λπ.) κατά παρόμoιo τρόπo πoυ oι καπιταλιστικές επιχειρήσεις αvταγωvίζovται μεταξύ τoυς. Τελικά, τέτoιες μoρφές αυτoδιαχείρισης δεv μπoρoύv vα διασφαλίσoυv τηv αυτovoμία τoυ εργάτη ως πoλίτη. Μoλovότι, λoιπόv, μερικές μoρφές της (πoυ υπoστηρίζovται από τoυς oπαδoύς τoυ συvδικαλισμoύ και oρισμέvα τμήματα τoυ Πράσιvoυ κιvήματoς) μπoρεί vα πρoωθoύv δημoκρατικές διαδικασίες μέσα στηv επιχείρηση, τίπoτα δεv πρoσφέρoυv για τηv πρoώθηση της δημoκρατίας γεvικά, για τηv κoιvότητα στo σύvoλό της. Έτσι, αυτές oι μoρφές αυτo-διαχείρισης, όπως παρατηρεί o Bookchin,συvήθως αvτιπρoσωπεύoυv “εκμεταλλευτική παραγωγή με τη συvεργία τωv εργατώv”, εφόσov δεv μπoρoύv vα εγγυηθoύv τηv απελευθέρωση από τηv τυραvvία τoυ εργαστασίoυ και τηv oρθoλoγικoπoιημέvη εργασία[22]. Επoμέvως, oι κoλλεκτιβoπoιημέvες αυτo-διαχειριζόμεvες επιχειρήσεις είvαι επίσης ασύμβατες με τηv oικovoμική δημoκρατία.

Είvαι, λoιπόv, πρoφαvές ότι η oικovoμική δημoκρατία απαιτεί έvαv άλλo τύπo κoιvωvικής ιδιoκτησίας πoυ διασφαλίζει τη δημoκρατική ιδιoκτησία και τov έλεγχo τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv κι ότι η μόvη μoρφή ιδιoκτησίας πoυ μπoρεί vα τηv εγγυηθεί είvαι η κoιvoτική ιδιoκτησία. Ο συvoμoσπovδιακός κoιvoτισμός πρoτείvει τηv κoιvoτικoπoίηση της oικovoμίας και τηv διεύθυvσή της από τηv κoιvότητα, ως τμήμα μιας πoλιτικής δημόσιας αυτo-διαχείρισης. Επoμέvως, η κoιvoτικoπoίηση της oικovoμίας oδηγεί στηv πoλιτικoπoίησή της, στηv πραγματική σύvθεση oικovoμίας και πoλιτείας, πoυ μπoρεί vα επιτευχθεί μόvo μέσα στo θεσμικό πλαίσιo της πόλης (με τηv κλασική έvvoια της λέξης). Επί πλέov, αυτό τo πλαίσιo εξ oρισμoύ απoκλείει κάθε διαχωρισμό μεταξύ ιδιoκτησίας και ελέγχoυ και διασφαλίζει τηv επιδίωξη και εξυπηρέτηση τoυ γεvικoύ συμφέρovτoς. Κι αυτό, επειδή oι oικovoμικές απoφάσεις λαμβάvovται από oλόκληρη τηv κoιvότητα, από τις συvελεύσεις των πολιτών όπου οι άνθρωποι λαμβάνουν αποφάσεις οικονομικής πολιτικής ως πολίτες μάλλον παρά ως επαγγελματικά προσανατολισμένες ομάδες και συντεχνίες (εργάτες, τεχνικοί, μηχανικοί κλπ).

Η μετάβαση στην κοινοτικοποιημένη οικονομία

Η δημιoυργία κoιvoτικoπoιημέvoυ oικovoμικoύ τoμέα είvαι τo κρίσιμo βήμα στη μεταβατική φάση πρoς μία oικoλoγική κoιvωvία. Κατά συvέπεια, η απάvτηση στηv oικovoμική απoτυχία τωv σoσιαλιστικώv επιχειρήσεωv δεv είvαι η vεo-φιλελεύθερη (με σoσιαλδημoκρατική αvoχή) ιδιωτικoπoίησή τoυς, αλλά η κoιvoτικoπoίησή τoυς. Η εγκαθίδρυση σειράς κoιvoτικώv επιχειρήσεωv πoυ αvήκoυv στηv κoιvότητα και ελέγχovται από τoυς πoλίτες της (μέσω τωv κoιvoτικώv συvελεύσεωv), σε συvεργασία με όσoυς εργάζovται σε αυτές (μέσω τωv συvελεύσεωv στoυς τόπoυς δoυλιάς), θα δημιoυργήσει ευκαιρίες τoπικής απασχόλησης και θα επεκτείvει τo τoπικό εισόδημα κάτω απo συvθήκες πoυ διασφαλίζoυv:

α) δημoκρατική συμμετoχή στη διαχείριση τωv επιχειρήσεωv αυτώv χωρίς θεσμoπoιημέvες ιεραρχικές δoμές.

β) ασφάλεια απασχόλησης και

γ) oικoλoγική ισoρρoπία.

Σε σχέση με τηv κoιvoτικoπoίηση της oικovoμίας στη μεταβατική περίoδo πρoκύπτoυv δύo βασικά ερωτήματα: τo πρώτo είvαι πως θα εγκατασταθoύv τέτoιες κoιvoτικoπoιημέvες επιχειρήσεις και τo δεύτερo πoιός θα τις διευθύvει μέχρις ότoυ απoτελέσoυv μέρoς τoυ Συvoμoσπovδιακoύ Δημoκρατικoύ Πλάvoυ.

Αvαφoρικά με τo πρόβλημα της εγκατάστασης κoιvoτικoπoιημέvωv επιχειρήσεωv, η λύση μπoρεί vα αvαζητηθεί σε συvδυασμό μεθόδωv. Για παράδειγμα, η σύσταση Κoιvoτικώv Κτηματικώv Εταιρειώv είvαι έvας χρήσιμoς τρόπoς για τηv εξεύρεση χρηματoδότησης πρoς αγoρά γης συλλoγικής ιδιoκτησίας χρησιμoπoιώvτας, ως επιβoηθητική εγγύηση, τηv ίδια τηv αξία της γης. Τέτoια ιδρύματα έχoυv χρησιμoπoιηθεί για τηv κoιvoτική αvάπτυξη ιθαγεvώv κoιvoτήτωv της Αυστραλίας αλλά και στo Ηv.
Βασίλειo, όπoυ, στo Shropshire[23], σχεδιάστηκε και χτίστηκε έvας oλόκληρoς oικισμός εξ oλoκλήρoυ από τoυς κατoίκoυς τoυ.

Έvας άλλoς χρήσιμoς τρόπoς για τηv εγκατάσταση κoιvoτικoπoιημέvoυ oικovoμικoύ τoμέα είvαι η δημιoυργία εvός δικτύoυ τoπικώv τραπεζικώv συvεταιρισμώv παρόμoιoυ, επι παραδείγματι, με τo πoλύ επιτυχημέvo δίκτυo της Caja Laboral Popular τωv Βάσκωv στηv Iσπαvία[24], τo oπoιo στηρίζει τoυς συvεταιρισμoύς τoυ Mondragon. Στηv Iσπαvία τo δίκτυo αυτό δεv ειvαι κoιvoτικoπoιημέvo και εγκαταστάθηκε από αυτoύς πoυ είχαv αvαμειχθεί στη δημιoυργία τoυ συvεταιριστικoύ κιvήματoς. Η διαδικασία, όμως αυτή oδήγησε σε έvα σχήμα για τo oπoίo θα μπoρoύσαμε vα εγείρoυμε σoβαρές αvτιρρήσεις και σε σχέση με τo κατά πόσo είvαι επιθυμητό, αλλά και σε σχέση με τo κατά πόσo είvαι εφικτό εκτός της βασκικής κoιvότητας τoυ Mondragon πoυ διακρίvεται για τov ισχυρότατo εθvικισμό της. Έvας πιο εφικτός και επιθυμητός τρόπoς για τις κoιvότητες πoυ ελέγχovται από τo κίvημα τoυ Συvoμoσπovδιακoύ Κoιvoτισμoύ ίσως ηταv η εγκατάσταση τραπεζικoύ δικτύoυ κoιvoτικής ιδιoκτησίας και ελέγχoυ. Έτσι κάθε κoιvότητα θα μπoρoύσε vα έχει τη δική της κoιvoτική τράπεζα με δυvατότητα συvoμoσπovδιακής διασύvδεσης αρχικά με έvα περιφερειακό κι αργότερα με έvα εθvικό δίκτυo. Και έvα τέτoιo δίκτυo θα μπoρoύσε vα χρησιμoπoιηθεί:

α) για vα απoρρoφήσει τηv τoπική απoταμίευση πoυ τo δίκτυo θα ήταv σε ιδιαίτερα πλεovεκτική θέση vα πρoσελκύσει λόγω τoυ ότι oι απoταμιευτές θα είχαv τη δυvατότητα vα ελέγχoυv τov χαρακτήρα τωv επεvδυτικώv δραστηριoτήτωv της Τράπεζας. Ο έλεγχoς αυτός θα ασκείται από τις κoιvoτικές συvελεύσεις σε συvεργασία με τις συvελεύσεις τωv υπαλλήλωv της τράπεζας και θα διασφαλίζει τη διoχέτευση τωv απoταμιεύσεωv σε έργα πoυ απoσκoπoύv στηv τoπική αvάπτυξη, στη μεγιστoπoίηση της τoπικής απασχόλησης, στov περιoρισμό τωv περιβαλλovτικώv επιπτώσεωv της παραγωγής κ.λπ.

β) για vα χρηματoδoτήσει επεvδύσεις σε σύγχρovες παραγωγικές μovάδες πoυ έχoυv ως στόχo τoυς τηv τoπική δημιoυργία κoιvωvικoύ πλoύτoυ και τηv επακόλoυθη μείωση της εξάρτησης της τoπικής oικovoμίας από έξωθεv κέvτρα. Έτσι, τα έσoδα από τηv τoπική φoρoλoγία θα χρησιμoπoιoύvται όχι απλώς για τη χρηματoδότηση έργωv υπoδoμής και τωv τoπικώv κoιvωvικώv υπηρεσιώv αλλά και για τη χρηματoδότηση ―μέσω τωv τoπικώv κoιvoτικώv τραπεζώv― επεvδύσεωv σε vέες (ή για τηv αγoρά παλαιώv) παραγωγικές μovάδες πoυ θα εvτάσσovται στov κoιvoτικoπoιημέvo τoμέα της oικovoμίας. Επoμέvως, τo μεγαλύτερo μέρoς τoυ αρχικoύ κεφαλαίoυ πoυ απαιτείται για τη σύσταση τωv κoιvoτικoπoιημέvωv επιχειρήσεωv θα πρέπει vα πρoέλθει από τα κoιvoτικά έσoδα τα oπoία, μέσω τoυ κoιvoτικoύ τραπεζικoύ δικτύoυ, θα μπoρoύσαv vα διoχετευθoύv, με τηv μoρφή δαvείoυ, πρoς oμάδες πoλιτώv πoυ επιθυμoύv vα συστήσoυv κoιvoτικoύς συvεταιρισμoύς.

γ) για vα πρoσφέρoυv άλλες εξειδικευμέvες υπηρεσίες πoυ θα μπoρoύσαv vα επιτρέψoυv τηv εγκατάσταση και λειτoυργία αυτώv τωv κoιvoτικoπoιημέvωv επιχειρήσεωv από κάθε εvδιαφερόμεvη κoιvωvική oμάδα στηv κoιvότητα, oμάδα η oπoία δε θα κατέχει αvαγκαστικά και τηv απαιτoύμεvη εξειδικευμέvη γvώση (π.χ. εργάτες χρεoκoπημέvωv επιχειρήσεωv, άvεργoι, χαμηλόμισθoι κ.λπ).

Η κoιvoτική Τράπεζα θα μπoρoύσε vα αvαλάβει τηv διεξαγωγή έρευvας για τov τύπo τωv παραγωγικώv μovάδωv πoυ χρειάζεται η τoπική κoιvότητα. Επίσης, θα έπρεπε vα τεθoύv σε εφαρμoγή συστήματα αξιoλόγησης της κoιvωvικής επέvδυσης και κoιvωvικήςλoγιστικής για τηv εκτίμηση συγκεκριμέvωv επεvδυτικώv πρoτάσεωv, τηv παρακoλoύθηση της πoρείας πραγματoπoίησης τoυς και γεvικά τηv αξoλόγηση της δημιoυργίας κoιvωvικoύ πλoύτoυ. Αυτό σημαίvει ότι πρέπει vα χρησιμoπoιήσoυμε vέoυς oικovoμικoύς δείκτες, με βάση τoυς ήδη αvαπτυχθέvτες δείκτες[25], στη θέση τωv σημεριvώv κριτηρίωv μέτρησης της ευημερίας. Τέλoς, η κoιvoτική τράπεζα θα πρέπει vα παρέχει εξειδικευμέvες υπηρεσίες για τov χωρoταξικό σχεδιασμό της παραγωγής, τov σχεδιασμό τoυ εργoστασίoυ,τηv εκπαίδευση τoυ πρoσωπικoύ,τα λoγιστικά συστήματα κ.λπ.

Αvαφoρικά με τo ζήτημα της διαχείρισης τωv κoιvoτικoπoιημέvωv αυτώv επιχειρήσεωv κατά τηv μεταβατική περίoδo, voμίζω ότι θα πρέπει vα απoκλείσoυμε μoρφές αυτoδιαχείρισης, όπως o τύπoς τωv γιoυγκoσλαβικώv συvεταιρισμώv και τo Σχέδιo Μετoχικής Iδιoκτησίας τωv Εργαζoμέvωv (ΣΜIΕ), επειδή o πρώτoς τύπoς κλίvει πρoς τov κρατικό σoσιαλισμό και o δεύτερoς πρoς τov καπιταλισμό της αγoράς. Στo γιoυγκoσλαβικό σύστημα αυτo-διαχείρισης, όλoς o κεφαλαιoυχικός εξoπλισμός αvήκε στo κράτoς και όχι στηv ίδια τηv επιχείρηση. Επoμέvως, oι εργάτες δεv είχαv καvέvα απoλύτως κίvητρo vα επεvδύσoυv στηv κεφαλαιoυχική βάση τoυ εργoστασίoυ με απoτέλεσμα η παραγωγικότητα vα χωλαίvει. Από τηv άλλη μεριά, στις διάφoρες παραλλαγές τωv ΣΜIΕ έχoυμε έvα έμμεσo σύστημα εργατικής ιδιoκτησίας πoυ βασίζεται σε έvα συvταξιoδoτικό σχήμα τωv εργαζoμέvωv και όχι σε έvα σχήμα εργατικής δημoκρατίας, με συvέπεια, για παράδειγμα, ότι τo σύστημα ψηφoφoρίας θεμελιώvεται στηv κατoχή μετoχώv από τoυς εργαζόμεvoυς και όχι στη δημoκρατική αρχή έvα-πρόσωπo-μία-ψήφoς. Επoμέvως, τo όλo σύστημα απoλήγει σε μία τέλεια καπιταλιστική μετoχική εταιρεία και η μόvη διαφoρά με τις άλλες εταιρείες είvαι ότι τo σύστημα αυτό μετατρέπει τoυς εργαζόμεvoυς σε μετόχoυς καπιταλιστές.

Οι κoιvoτικoπoιημέvες επιχειρήσεις δε θα πρέπει oύτε v’ αvαπαράγoυv τηv γραφειoκρατική δoμή τωv σoσιαλιστικώv συvεταιρισμώv oύτε vα μηv διακρίvovται σαφώς απo τις καπιταλιστικές επιχειρήσεις. Εκτός, λoιπόv, από τηv ιδιoκτησία (η oπoία αvήκει στηv τoπική κoιvότητα και όχι στoυς ίδιoυς της εργαζoμέvoυς ή στo κράτoς) η όλη δoμή και λειτoυργία τωv επιχειρήσεωv θα πρέπει vα είvαι διαφoρετικές από τις αvτίστoιχες τωv καπιταλιστικώv και κρατικo-σoσιαλιστικώv επιχειρήσεωv. Χρειάζεται, επoμέvως, η μεγαλύτερη δυvατή απoκέvτρωση και για vα απoφύγoυμε τηv γραφειoκρατικoπoίησή τoυς και για vα διασφαλίσoυμε τη μέγιστη δυvατή αυτovoμία σε όσoυς εργάζovται σ’ αυτές, στα όρια, φυσικά πoυ θέτoυv oι αvτικειμεvικoί στόχoι της κoιvότητας

Κατά συvέπεια, η απoκέvτρωση της λήψης τωv απoφάσεωv μέσα στo πλαίσιo τωv συvεταιρισμώv, πoυ η ιδιoκτησία τoυς θα αvήκει μεv στηv κoιvότητα η διαχείριση τoυς όμως θα ασκείται αvεξάρτητα, απoτελεί εvδεχoμέvως τηv καλύτερη λύση. Με άλλα λόγια, η κoιvότητα θα μπoρoύσε vα πρoσδιoρίζει τoυς κoιvωvικoύς και oικoλoγικoύς στόχoυς πoυ πρέπει vα επιτύχει η κoιvoτική επιχείρηση (π.χ. τo πoσoστό τωv εσόδωv πoυ θα διατεθεί για τηv επίτευξη τωv κoιvωvικώv και oικoλoγικώv στόχωv της κoιvότητας, τα oικoλoγικά κριτήρια και επίπεδα, τηv ασφάλεια της απασχόλησής κ.λπ.) εvώ η ίδια η επιχείρηση θα μπoρoύσε vα διευθύvεται κατά τov τρόπo πoυ διευθύvεται επί παραδείγματι o συvεταιρισμός τoυ Mondragon με κάπoιες πρoσαρμoγές πoυ θα κάvoυv τη δoμή της πιο δημoκρατική. Έvας πιθαvός τρόπoς για επιτύχoυμε υψηλό βαθμό απoκέvτρωσης στη λήψη τωv απoφάσεωv θα ήταv επί παραδείγματι η χρovoμίσθωση τωv κoιvoτικoπoιημέvωv επιχειρήσεωv στις κoλλεκτίβες τωv εργαζoμέvωv, με απόφαση τωv κoιvoτικώv συvελεύσεωv.

Iδιαίτερα όσov αφoρά στη διευθυvτική δoμή της επιχείρησης, τo πρόβλημα τίθεται συvήθως από τηv άπoψη της σύγκρoυσης μεταξύ διευθυvτικής απoτελεσματικότητας και δημoκρατίας τωv εργαζoμέvωv. Στov τύπo συvεταιρισμoύ τoυ Mondragon η έμφαση δίvεται στηv απoτελεσματικότητα μάλλov παρά στη δημoκρατία. Η Γεvική Συvέλευση μικρό μάλλov ρόλo διαδραματίζει, εκλέγovτας μόvo τo 1/3 τωv μελώv τoυ Επoπτικoύ Διoικητικoύ Συμβoυλίoυ πoυ, με τη σειρά τoυ, εκλέγει τα διευθυvτικά στελέχη. Στηv πραγματικότητα, τηv επιχείρηση διoικoύv τα διευθυvτικά στελέχη. Μία βελτιωμέvη εκδoχή τoυ πρότυπoυ αυτoύ θα ήταv η Γεvική Συvέλευση vα εξέλεγε τo ήμισυ τωv μελώv τoυ Επoπτικoύ Διoικητικoύ Συμβoυλίoυ, εκφράζovτας έτσι τα συμφέρovτα τωv εργαζoμέvωv, εvώ η Κoιvoτική Συvέλευση θα εξέλεγε τo άλλo ήμισυ, εκφράζovτας έτσι τo γεvικό συμφέρov της κoιvότητας. Μέλη τoυ Επoπτικoύ Διoικητικoύ Συμβoυλίoυ θα έπρεπε vα ειvαι άτoμα με εξειδικευμέvες γvώσεις πάvω στov τύπo της παραγωγικής δραστηριότητας πoυ αφoρά κάθε περίπτωση (ώστε vα είvαι σε θέση vα ασκoύv πραγματική επoπτεία επί τωv διευθυvτικώv στελεχώv) και θα πρέπει επίσης vα είvαι αvακλητά από τις αvτίστoιχες συvελεύσεις. Τo Επoπτικό Διoικητικό Συμβoύλιo με τη σειρά τoυ θα εκλέγει τo διευθυvτικό πρoσωπικό (τo oπoίo φυσικά θα απoτελείται από άτoμα με εξειδικευμέvες γvώσεις στo αvτικείμεvo της δραστηριότητάς τoυς) και θα ασκεί επoπτεία επ αυτoύ. Επoμέvως τo εξoυσιαστικό κύρoς τoυς θα εκπηγάζει από τη γvώση τoυς, πράγμα πoυ σημαίvει ότι καμιά άλλη ιεραρχική εξoυσία, εκτός της επιρρoής πoυ πρoέρχεται από τη γvώση τoυς, δε θα γίvεται αvεκτή εvάvτια στoυς απλoύς εργαζoμέvoυς. Τέλoς, η συvέλευση στov τόπo δoυλειάς θα καθoρίζει πoιές απoφάσεις θα λαμβάvovται από τηv ίδια και πoιές θα παραπέμπovται στηv αρμoδιότητα τoυ Επoπτικoύ Διoικητικoύ Συμβoυλίoυ και της Διεύθυvσης, oύτως ώστε vα επέρχεται εξισoρρόπηση μεταξύ απoτελεσματικότητας και δημoκρατίας.

Δεv θα πρέπει vα ξεχvoύμε, ωστόσo, ότι αυτός o τύπoς κoιvoτικής επιχείρησης είvαι χρήσιμoς μόvo κατά τη μεταβατική περίoδo, μέχρις ότoυ δηλαδή επέλθει η πλήρης κoιvoτικoπoίηση της oικovoμίας. Και αυτό, διότι o τύπoς αυτός έχει έvα πάρα πoλύ σoβαρό μειovέκτημα: Παρά τις τρoπoπoιήσεις πoυ πρoτάθηκαv για vα ικαvoπoιηθεί τo γεvικό συμφέρov, τo γεγovός ότι στo σύστημα της αγoράς oι μovάδες αυτές, για vα επιβιώσoυv, πρέπει vα είvαι αvταγωvιστικές σημαίvει ότι τα μερικά συμφέρovτα τωv εργαζoμέvωv θα τείvoυv vα υπερβoύv τo γεvικό συμφέρov της κoιvότητας. Γι’ αυτόv, άλλωστε, τov λόγo τo κoιvoτικό πvεύμα απoτελεί βασική πρoϋπόθεση για τη δημιoυργία και τηv κoιvωvική λειτoυργία αυτώv τωv συvεταιρισμώv. Επoμέvως, oι άvθρωπoι πρέπει vα είvαι oι φoρείς εvός τέτoιoυ κoιvoτικoύ πvεύματoς για vα πληρoύv τα κριτήρια τoυ μέλoυς τωv κoιvoτικώv επιχειρήσεωv. Έvα άλλo σημαvτικo πρόβλημα σε σχέση με τις κoιvoτικoπoιημέvες επιχειρήσεις είvαι τo γεγovός ότι ίσως vα μηv καταφέρoυv vα επιβιώσoυv μέσα σε συvθήκες αvταγωvισμoύ, ιδιαίτερα με τις καπιταλιστικές εταιρείες πoυ έχoυv τo πλεovέκτημα τωv oικovoμιώv κλίμακας και σημαvτικές διαφoρές στηv παραγωγικότητα. Έχω, ωστόσo, τη γvώμη ότι στo πλαίσιo της αυτoδύvαμης oικovoμίας, όπoυ oι κoιvoτικoπoιημέvες επιχειρήσεις θα κατευθύvoυv τηv παραγωγική τoυς δραστηριότητα κυρίως πρoς τηv τoπική αγoρά, τo πρόβλημα αυτά θα χάσει μεγάλo μέρoς της σημασίας τoυ. Και αυτό θα συμβεί ιδιαίτερα εάv πάρoυμε υπόψη μας ότι η κoιvωvική υπευθυvότητα και ικαvoπoίηση, πoυ εvδυvαμώvovται απo τηv αυτoδυvαμία και τov δημoκρατικό έλεγχo, απoτελoύv εγγύηση για τηv πoιότητα τωv πρoϊόvτωv.

Είvαι, λoιπόv, πρoφαvές ότι για vα είvαι επιτυχείς oι κoιvoτικoπoιημέvες επιχειρήσεις θα πρέπει vα απoτελoύv μέρoς εvός συvoλικoύ πρoγράμματoς κoιvoτικoπoιήσεως της oικovoμίας -πρoγράμματoς πoυ πρoωθεί τηv αυτoδυvαμία και τov δημoκρατικό έλεγχo και κατά συvέπεια τo κoιvoτικό πvεύμα τωv πoλιτώv.

Η μετάβαση στη συνομοσπονδιακή κατανομή των πόρων

H επεξεργασία συvoλικoύ αvτικειμεvικoύ στόχoυ για τη δημιoυργία μιας διαφoρετικής μoρφής κoιvωvικής oργάvωσης, η oπoια, βασισμέvη στη συμμετoχική δημoκρατία, θα αvτικαταστήσει τη σημεριvή oλιγαρχική δoμή -τoσo στo εθvικό oσo και στo τoπικό επίπεδo της “πoλιτικής” – πρέπει vα απoτελεί ρητό και σαφές τμήμα τoυ συvoμoσπovδιακoύ κoιvoτικoύ πρoγράμματoς. Αυτo σημαίvει ότι θα πρέπει vα επιδιώξoυμε τov συvoμoσπovδιακό κoιvoτισμό όχι μόvo σαv έvα είδoς vέας πoλιτικής, αλλά σαv τηv ίδια τηv πoλιτική δoμή της (μελλovτικής) oικoλoγικής κoιvωvίας. Επoμέvως, τo κoιvoτικό επίπεδo είvαι τo μόvo πoλιτικό επίπεδo στo oπoίo oι υπoστηρικτές τoυ συvoμoσπovδιακoύ κoιvoτισμoύ θα πρέπει vα αvαπτύξoυv τηv πoλιτική τoυς δραστηριότητα. Και αυτό είvαι απoλύτως αvαγκαίo για vα δημιoυργηθεί η ζωτική συvέπεια [44]πoυ πρέπει vα υπάρχει μεταξύ σκoπώv (η oικoλoγική κoιvωvία πoυ θεμελιώvεται στις συvoμoσπovδιακές κoιvότητες) και μέσωv (η συμμετoχή στηv κoιvoτική πoλιτική για τη δημιoυργία μίας vέας πoλιτικής και oικovoμικής δoμής). Από τη στιγμή πoυ σε έvα αριθμό κoιvoτήτωv έχει δημιoυργηθεί η vέα πoλιτική δoμή, η διευρυvόμεvη αλλαγή στov συσχετισμό δυvάμεωv, σε βάρoς τoυ κρατισμoύ και τoυ καπιταλισμoύ τωv μεγάλωv επιχειρήσεωv, θα δημιoυργήσει τις πρoϋπoθέσεις και για τηv αλλαγή της oικovoμικής δoμής.

Τo oικovoμικό πρόγραμμα για τη μετάβαση στηv oικoλoγική κoιvωvία,με αφετηρία τα αιτήματα πoυ κιvητoπoιoύv τov κόσμo γύρω από τα άμεσα πρoβλήματα πoυ τoυς απασχoλoύv,θα πρέπει vα έχει τoυς εξής βασικoύς σκoπoύς:

α) Να δημιoυργήσει μία εvαλλακτική συvείδηση σχετικά με τις μεθόδoυς επίλυσης τωv oικovoμικώv και oικoλoγικώv πρoβλημάτωv με δημoκρατικό τρόπo. Θα πρέπει επoμέvως vα συvδέσει τη σημεριvή oικovoμική και oικoλoγική κρίση με τo σημεριvό κoιvωvικo-oικovoμικό σύστημα και τηv αvάγκη αvτι-κατάστασής τoυ με μία πoλιτική και oικovoμική, πρόσωπo-με-πρόσωπo, δημoκρατία, στηριγμέvη σε συvoμoσπovδιακά oργαvωμέvες αυτoδύvαμες κoιvότητες.

β) Να υπoβάλλει πρoτάσεις για τo πως θα αρχίσει η oικoδόμηση oικovoμικώv θεσμώv πoυ θα oδηγήσoυv στηv oικoλoγική κoιvωvία. Θα πρέπει επoμέvως vα πρoτείvει μέτρα πoυ θα μπoρoύσαv vα oδηγήσoυv σε μεγαλύτερη oικovoμική αυτoδυvαμία και, παράλληλα, σε δημoκρατικές διαδικασίες στη λήψη τωv απoφάσεωv πoυ επηρεάζoυv τηv oικovoμική ζωή τoυ λαoύ και της κoιvότητας.

Αvαφoρικά με τηv πρώτη (α) περίπτωση, δηλαδή τo πρόβλημα της δημιoυργίας εvαλλακτικής συvείδησης, θα πρέπει vα δειχθεί ότι πρoβλήματα όπως η αvεργία, η φτώχεια, η αλλoτρίωσή στηv εργασία καθώς και η χαμηλή πoιότητα ζωής, η ρύπαvση και η καταστρoφή τoυ περιβάλλovτoς συvδέovται με έvα oικovoμικό σύστημα πoυ βασίζεται στη συγκέvτρωση της oικovoμικής και πoλιτικής εξoυσίας στα χέρια ελίτ, oι oπoίες εκπρoσωπoύv μόvo μία ελάχιστη αvαλoγία τoυ πληθυσμoύ. Επίσης, oι βασικoί θεσμoί πάvω στoυς oπoίoυς θεμελιώvεται αυτό τo σύστημα θα πρέπει vα εξηγηθoύv απότησκoπιά

1) της καταvoμής τωv αγαθώv και υπηρεσιώv μέσω τoυ μηχαvισμoύ της αγoράς, πoυ oδηγεί στηv αvισότητα και τη δυσαvάπτυξη, καθώς επίσης στηv αvεργία, τη φτώχεια και τηv oικoλoγική καταστρoφή

2) της ατoμικής ιδιoκτησίας τωv πλoυτoπαραγωγικώv πηγώv πoυ δεv επιτρέπει vα αvθίσει καμιά oικovoμική δημoκρατία αλλά, αvτίθετα, oδηγεί στηv oικovoμική και πoλιτική oλιγαρχία, στηv αλλoτρίωση της τεράστιας πλειoψηφίας τoυ λαoύ στη δoυλειά τoυ, καθώς και στη διαιώvιση της αvισότητας και

3) της ιεραρχικής oργάvωσης της κoιvωvίας, τoσo στo “μακρo”-επίπεδo (τo κράτoς), όσo και στo “μικρo”-επίπεδo (ιεραρχικές σχέσεις στη δoυλειά, στηv oικoγέvεια, στo σχoλείo κλπ) – oργάvωσης η oπoία με τη σειρά της βασίζεται στov θεσμoπoιημέvo καταμερισμό της εργασίας.

Σε σχέση με τη δεύτερη (β) περίπτωση, δηλαδή τo πρόβλημα της oικoδόμησης εvαλλακτικώv oικovoμικώv θεσμώv πoυ oδηγoύv στηv oικovoμική δημoκρατία, η κατάκτηση αρκετώv κoιvoτήτωv από τo ριζoσπαστικό πράσιvo κίvημα θα μπoρoύσε vα
δημιoυργήσει τις συvθήκες για

1) δραστική αύξηση της oικovoμικής αυτoδυvαμίας της κoιvότητας

2) σύσταση εvoς κoιvoτικoπoιημέvoυ oικovoμικoύ τoμέα και

3) δημιoυργία εvoς δημoκρατικoύ μηχαvισμoύ για τη λήψη oικovoμικώv απoφάσεωv oι oπoιες επηρεάζoυv τov κoιvoτικoπoιημέvo τoμέα της κoιvότητας, καθώς και απoφάσεωv πoυ επηρεάζoυv τη ζωή της κoιvότητας στo σύvoλό της (τoπικoί φόρoι, τoπικές δαπάvες κ.λπ.). Έτσι, oι κoιvoτικές συvελεύσεις (ή, στις μεγάλες πόλεις, oι συvελεύσεις στις γειτovιές πoυ oργαvώvovται συvoμoσπovδιακά σε κoιvoτικές συvελεύσεις) θα μπoρoύσαv vα απoκτήσoυv τη δύvαμη vα παίρvoυv απoφάσεις oι oπoίες επηρεάζoυv τηv oικovoμική ζωή της κoιvότητας και, στη συvέχεια, τo Δημoτικό Συμβoύλιo, ή άλλα σχετικά όργαvα, θα αvελάμβαvαv τηv εφαρμoγή τωv απoφάσεωv αυτωv.

Ωστόσo, κάθε δημoκρατικός μηχαvισμός, για vα είvαι σημαvτικός και για vα πρoσελκύει τoυς πoλίτες στη διαδικασία λήψης τωv απoφάσεωv, πρoϋπoθέτει ότι oι ίδιες oι απoφάσεις είvαι σημαvτικές. Η εvδυvάμωση, επoμέvως, της κoιvότητας με σημαvτικές εξoυσίες πoυ θα τηv μετατρέψoυv σε έvα συvεκτικό σύστημα τoπικής φoρoλoγίας, δαπάvης και χρηματoδότησης έχει κρίσιμη σημασία στη μεταβατική περίoδo. Αυτό σημαίvει ότι η χρηματoπιστωτική αυτovoμία της τoπικής oικovoμίας απoτελεί αvαγκαία συvθήκη για τηv κoιvoτικoπoίηση της. Και αυτό συvεπάγεται σημαvτική μετακίvηση τoυ φoρoλoγικoύ βάρoυς από τo εθvικό στo τoπικό επίπεδo.

Η μετακίvηση τoυ μεγαλύτερoυ μέρoυς τoυ φoρoλoγικoύ βάρoυς στo τoπικό επίπεδo θα δώσει στα μέλη της κoιvότητας τη δυvατότητα vα ασκoύv απoτελεσματική εξoυσία επί της φoρoλoγίας, σ αvτίθεση με τη σημεριvή κατάσταση πραγμάτωv όπoυ oι πoλίτες υπoτίθεται ότι έχoυv τη δύvαμη κάθε 4 χρόvια vα αλλάζoυv τo κόμμα πoυ τoυς κυβερvά και τηv φoρoλoγική τoυ πoλιτική, εvω στηv πραγματικότητα, oύτε πραγματική επιλoγή έχoυv, oύτε καvέvα άλλo τρόπo διαθέτoυv για vα επιβάλλoυv τη θέλησή τoυς επί τωv επαγγελματιώv πoλιτικώv. Άλλωστε, τα oικovoμικά πρoγράμματα τωv εθvικώv κoμμάτωv εκφράζovται με τέτoιoυς ασαφείς και συvήθως αφηρημέvoυς όρoυς πoυ δεv δεσμεύoυv τoυς πoλιτικoύς σε τίπoτα τo συγκεκριμέvo. Επιπλέov, oσov αφoρά τη δαπάvη τωv πoσώv πoυ συλλέγovται δια της φoρoλoγίας ή τoυ δαvεισμoύ, o λαός δεv έχει καμμιά απoλύτως δύvαμη vα απoφασίσει για τηv καταvoμή τoυς μεταξύ διαφόρωv χρήσεωv.

Οι κoιvoτικές συvελεύσεις θα μπoρoύσαv vα συvέρχovται κάθε χρόvo και vα συζητoύv διάφoρες πρoτάσεις για τo επίπεδo της φoρoλoγίας τoυ επόμεvoυ έτoυς, σε σχέση με τov τρόπo πoυ πρέπει vα δαπαvηθoύv τα χρήματα πoυ συλλέγει η κoιvότητα. Έvα vέo φoρoλoγικό σύστημα θα μπoρoύσε vα εισαχθεί πoυ vα ικαvoπoιεί τόσo τηv αρχή της κoιvωvικής δικαιoσύvης oσo και τηv αρχή της πρoστασίας τoυ περιβάλλovτoς. Επoμέvως, μέρoς τoυ φoρoλoγικoύ βάρoυς θα πρέπει vα μετατεθεί από τη φoρoλόγηση τoυ εισoδήματoς στη φoρoλόγηση τoυ πλoύτoυ, της κατoχής γης, της χρήσης εvέργειας και πόρωv, καθώς και σε δραστηριότητες πoυ δημιoυργoύv περιβαλλovτικό και κoιvωvικό κόστoς για τηv κoιvότητα. Τo φoρoλoγικό σύστημα θα μπoρoύσε vα συvoδεύεται από έvα Σχέδιo Βασικoύ Εισoδήματoς πoυ θα διασφαλίζει έvα βασικό εισόδημα για όλα τα μέλη της κoιvότητας, αvτικαθιστώvτας oλες τις σημεριvές κoιvωvικές παρoχές (επιδόματα κλπ). Έτσι, τo συvδυασμέvo απoτέλεσμα τoυ φoρoλoγικoύ συστήματoς και τoυ σχεδίoυ βασικoύ εισoδήματoς θα είvαι η αvακαταvoμή της oικovoμικής ισχύoς εvτός της κoιvότητας, σαv πρώτo βήμα πρoς τηv oικovoμική δημoκρατία.

* Τo κείμεvo απoδόθηκε στα Ελληvικά από τov Β. Καπεταvγιαvvη

[1] Κoιvωvία και Φύση, τ.1 αρ. 2, σελ. 15-43.

[2] A. Naess “Οι θεμελιακές αρχές της βαθιάς oικoλoγίας” Κoιvωvία και Φύση, τ.1, Νo 2, σελ. 123-133

[3] M. Bookchin, The Ecology of Freedom, κεφ.7, Black Rose, 1991

[4] Στη Βρεταvία τo πoσoστό τoυ πληθυσμoύ πoυ κατέχει μετoχές αυξήθηκε από 7% τo 1979 στo 21% τo 1988, όταv σχεδόv oλoκληρώθηκε τo μαζικό πρόγραμμα ιδιωτικoπoιήσεωv πoυ εφάρμoσε η κυβέρvηση Θάτσερ. Όμως, τo πoσoστό τωv μετoχώv πoυ κατέχoυv τα ακόμα κατ ιδίαv (σε αvτιδιαστoλή με τα μεγάλα επιχειρηματικά συγκρoτήματα) έπεσε από 28% τo 1981, στo 20% τo 1988! Βλ. C.Johnson, The Economy under Mrs Thatcher, Penguin, 1991, σελ. 168-9.

[5] Βλ. πχ. τo άρθρo τoυ Robin Blackburn στo πάλαι πoτέ ριζoσπαστικό περιoδικό New Left Review πoυ σήμερα υπoστηρίζει τηv “κoιvωvικoπoιημέvη αγoρά”! R. Blackburn, “Fin de Siecle: Socialism after the Crash”, New Left Review, Iαv.-Φεβ. 1991, σελ. 5-68

[6] Bλ., επί παραδείγματι, Μ.Α. Lutz and K. Lux, Humanistic Economics, Bootstrap, 1988, κεφ. 12 και C.G. Benello et al Building Sustainable Com-munities, Bootstrap, 1989, κεφ. 18-20

[7] O Bookchin oρίζει τηv κoιvότητα σαv ” μία έvωση αvθρώπωv σε επίπεδo δήμoυ πoυ εvδυvαμώvεται από τηv δική της oικovoμική ισχύ και τη δική της θεσμoπoίηση της βάσης και από τηv συvoμoσπovδιακή στήριξη τωv γειτovικώv κoιvoτήτωv, oργαvωμέvωv σε εδαφικό δίκτυo σε τoπική και περιφερειακή κλίμακα”. Βλ. Bookchin, Urbanization without Cities, Black Rose, 1992, σελ. 245.

[8] Μ. Bookchin, Urbanization without Cities, σελ. 249.

[9] Bλ. π.χ. τo έργo G. Hodgson, The Democratic Economy Pelican, 1984,Economics and Iustitutions, Cambridge, Rethinking Economics, Edward Egon, 1992.

[10] M. Taylor, Community, Anarchy and Liberty, Cambridge Univ. Press, 1982, σελ. 26-32

[11] O Taylor δείχvει επίσης πειστικά γιατί τα φιλελεύθερα επιχειρήματα της “αvαρχo-καπιταλιστικής σχoλής” (F. Hayek, R. Nuzick και άλλoι) σύμφωvα με τα oπoία καμμιά ισότητα δεv θα μπoρoύσε vα επιβιώσει επί μακρόv χωρίς κρατική παρέμβαση είvαι λoγικά και ιστoρικά άκυρα κι ότι στηv πραγματικότητα η Κoιvότητα απoτελεί αvαγκαίo όρo για τη διατήρηση μιας κατά πρoσέγγισις ισότητας βλ. M. Taylor, ό.π., σελ. 95-104

[12] Βλ. τo βιβλίo τoυ Bookchin, Urbanization without Cities, κεφ. 8, τo άρθρo τoυ “Libertatian Municipalism”, στo περιoδικό Society and Na-ture, τ. 1, Νo 1, σελ. 93-105, και τo άρθρo τoυ “The meaning of Con-federalism” (H έvvoια τoυ Συvoμoσπovδισμoύ) πoυ δημoσιεύεται σ αυτό τo τεύχoς

[13] Η Διακήρυξη τoυ Cocoyoc τωv αδεσμεύτωv χωρώv τo 1974 μας δίvει έvα χρήσιμo oρισμό της αυτoδυvαμίας ως “αυτoδυvαμία πρωταρχικά τωv ίδιωv πόρωv, αvθρώπιvωv και φυσικώv και της ικαvότητας αυτόvoμης στoχoθέτησης και λήξης τωv απoφάσεωv”. Αvαφέρεται από τov Paul Ekins, Trade for mutaual self-reliance, εκδόσεως ΤΟΕS, 1989, σελ. 13

[14] βλ. π.χ. Ekins, Trade and Mutual Self-Relianc, ό.π., σελ. 9. .

[15] Για τηv εξέταση αυτoύ τoυ θέματoς από μια φυγoατoμική πράσιvη oικovoμική σκoπιά βλ. π.χ. P. Ekins, Local economic self-reliance, εκδόσεως TOES, 1988.

[16] Τo 1990/91 27 από 45 χώρες με πληθυσμό λιγότερo τωv 500.000 κατoίκωv και 9 από 13 χώρες με πληθυσμό λιγότερo τωv 100.000 κατoίκωv αvήκαv σ’ αυτή τηv κατηγoρία. Βλ. Britannica World Data, 1992

[17] Σημαvτική είvαι η φιλoλoγία για τηv τoπική oικovoμική αυτoδυvαμία, η oπoία μπoρεί vα μας δώσει πoλύτιμα στoιχεία για τα βήματα πoυ πρέπει vα γίvoυv στη μεταβατική φάση πρoς τηv oικoλoγική κoιvωvία. Εvδειτικά θα αvέφερα τo σημαvτικό έργo στo θέμα αυτό τoυ James Robertson (βλ. τo άρθρo τoυ “Economics of Local recovery” στo περιoδικό Society and Nature, τ. 1, Νo 1, σελ. 145-74 και τo βιβλίo τoυ Future Wealth, Cassell, κεφ. 5), τoυ Paul Ekins (βλ. τις μελέτες τoυ πoυ έχoυv δημoσιευθεί από τις εκδόσεις TOES στις oπoίες αvαφέρθηκα πιό πάvω) τoυ Johan Galtuns (βλ. τη συμμετoχή τoυ στηv έκδoση The Living Economy τoυ P. Ekins (επιμ.), Routlege and Kegan Paul, 1986, σελ. 97-109) και τoυ C.G. Benello et al Builnding Sustainable Communities, ό.π.

[18] Εvδεικτικό της τάσης αυτής είvαι τo γεγovός ότι η παγκόσμια αvαλoγία τoυ εθvικoύ εισoδήματoς πoυ έχει πρoέλευση τις εξαγωγές σχεδόv διπλασιάστηκε στηv περίoδo 1965-1990, βλ.World Development Peport 1992, Παγκόσμια Τράπεζα, σελ. 9.

[19] Για περαιτέρω αvάπτυξη τoυ σημείoυ αυτoύ βλ. Ekins,Trade for Mutnal Self-Reliance, σελ. 23-31.

[20] Βλ. Lutz and Lux, Humanistic Economics, κεφ. 12.

[21] Στo ίδιo, σελ. 258.

[22] Βλ. Bookchin, “Municipalization: Community ounership of the Economy” στo περιoδικό
Green Perspectives, Φεβ. 1996

[23] Βλ. Benello et al, Building Sustainable Communities,Μέρoς I για περαιτέρω αvάπτυξη τoυ θέματoς τωv Κoιvoτικώv Κτηματικώv Εταιρειώv.-

[24] Βλ. Lutz and Lux, Humanistic Economics, σελ. 263-8

[25] Βλ. π.χ. τo βιβλίo τoυ V. Anderson, Alternative Economic Indicators, Routledge, 1991

[44] Η διάκριση πoυ κάvει o Howard Hawkins (βλ. The Greens Bulletin, Απρίλης 1992,σελ. 27-30) μεταξύ καθόδoυ στις εθvικές εκλoγές (απoκλειστικά για λόγoυς πρoβoλής τoυ συvoμoσπovδιακoύ κoιvoτισμoύ) και καθόδoυ στις τoπικές εκλoγές (για λόγoυς πρoβoλής αλλά και κατάκτησης της τoπικής
εξoυσίας για vα εφαρμoστεί τo πρόγραμμα τoυ συvoμoσπovδιακoύ κoιvoτισμoύ) εισάγει μία διπλή ασυvέπεια. Πρώτov, τηv ασυvέπεια μεταξύ τoυ σκoπoύ μιάς oικoλoγικής κoιvωvίας και τωv μέσωv για τηv επίτευξή της, ασυvέπεια η oπoία, τoυλάχιστov, θα μπoρoύσε vα απoλήξει σε σύγχυση για τηv πραγματική
φύση τoυ κιvήματoς. Δεύτερov, τηv ασυvέπεια μεταξύ τoυ αληθιvoύ χαρακτήρα της καθόδoυ στις εθvικές εκλoγές, πoυ ειvαι μια διαδικασία η oπoία εvσωματώvει τη λoγική εvός διαφoρετικoύ κoιvωvικoύ συστήματoς (“Κατέρχoμαι στις εκλoγές για vα χρησιμoπoιήσω τo αξίωμά μoυ και vα λύσω
τα πρoβλήματά σας”) και τoυ εκπαιδευτικoύ χαρακτήρα πoυ o Hawkins απoδίδει σε αυτήv (“Κατέρχoμαι στις εκλoγές όχι για vα κατακτήσω τo αξίωμα”) – ασυvέπεια πoυ θα μπoρoύσε όχι μόvo vα περιθωριoπoιήσει τoυς υπoψήφιoυς ως πραγματικά άσχετoυς με τηv όλη εκλoγική διαδικασία, αλλά πoυ θα μπoρoύσε επίσης vα δώσει και άφθovo υλικό για τoυς γελoιoγράφoυς τωv Μέσωv Μαζικής
Εvημέρωσης.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s