Ο Αριστοτέλης και το ζήτημα της βασιλείας

Ο Αριστοτέλης και το ζήτημα της βασιλείας Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Με βάση το ποιοτικό κριτήριο που διαχωρίζει τα ορθά από τα στρεβλά πολιτεύματα (τα ορθά αποσκοπούν στην κοινή ωφέλεια, ενώ τα στρεβλά στην ωφέλεια της κοινωνικής τάξης που υπηρετούν), ο Αριστοτέλης κατατάσσει τη βασιλεία στα ορθά, εφόσον βέβαια ο ένας που ασκεί την εξουσία – ο βασιλιάς – μάχεται για την ευημερία όλων. Αν δεν έχει τέτοιες προθέσεις τότε δεν είναι βασιλιάς αλλά τύραννος κι αυτή είναι και η στρέβλωση της βασιλείας, που καταντά τυραννία, επειδή βέβαια δεν εκπληρώνει το ποιοτικό κριτήριο. Όμως, το γεγονός ότι αναφερόμαστε σε ένα συγκεκριμένο πολίτευμα (μιλάμε πάντα για τη βασιλεία) δε σημαίνει ότι το συναντάμε συνεχώς με την ίδια ξεκάθαρη μορφή που απλώς επαναλαμβάνεται: «Εύκολα βεβαίως διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν περισσότερα του ενός είδη βασιλείας και ότι ο τρόπος άσκησης της εξουσίας δεν είναι ο ίδιος σε όλα». (σελ. 181).

Το πρώτο είδος βασιλείας που εντοπίζει ο Αριστοτέλης είναι εκείνο της Σπάρτης, όπου ο βασιλιάς είναι πρωτίστως στρατηγός και αποκτά δικαίωμα ζωής και θανάτου στους υπηκόους του μόνο σε περίπτωση απειθαρχίας στον πόλεμο. Πέρα από τη στρατηγία οι βασιλιάδες της Σπάρτης είχαν και όλες τις θρησκευτικές αρμοδιότητες. Επρόκειτο για μία συνταγματικού τύπου βασιλεία περιορισμένων αρμοδιοτήτων: «Άρα η βασιλεία αυτή μοιάζει με το αξίωμα της ισόβιας στρατηγίας με απεριόριστη εξουσία, γιατί οι Σπαρτιάτες βασιλείς δεν έχουν δικαίωμα να θανατώσουν πολίτη παρά μόνο στις εκστρατείες σε περίπτωση δειλίας, όπως ακριβώς και οι αρχαίοι βασιλείς είχαν νόμιμα το δικαίωμα αυτό σε καιρό πολεμικής εκστρατείας». (σελ. 181 – 183). Τα λόγια του Αγαμέμνονα, όπως πηγάζουν από τον Όμηρο το επιβεβαιώνουν: “«και όποιον θα νιώσω να κάθεται μακριά από τη μάχη…. πολύ θα του είναι, αν δεν τον φάνε τα σκυλιά και τα όρνια. Γιατί έχω εγώ του θανάτου το δικαίωμα»”. (σελ. 183). Η τελική διαπίστωση ότι «αυτή η ισόβια στρατηγία είναι ένα είδος βασιλείας» (σελ. 183) ξεκαθαρίζει ότι η βασιλεία αφορά οποιαδήποτε θέση εξουσίας ασκείται ισοβίως, ασχέτως αν δεν συμπεριλαμβάνει το σύνολο των πολιτειακών εξουσιών. Υπό αυτή την έννοια κάθε ισόβιο αξίωμα αποτελεί μορφή βασιλείας, αφού σε τελική ανάλυση ο βασιλιάς δεν ορίζεται τόσο από το εύρος της ισχύος των αποφάσεών του όσο από τη δυναμική του αμετάκλητου που μπορεί να έχουν οι αποφάσεις αυτές και από τη μονιμότητα της κατοχής κάθε αξιώματος.