ΑΡΕΤΗ ΗΘΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ

ΤΑ ΔΕΛΦΙΚΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ…ΕΛΛΗΝΕΣ ! ΜΗΝ ΞΕΧΝΑΜΕ ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ !

Δελφικά Παραγγέλματα: Οι «εντολές» του Ελληνικού Πολιτισμού: Το Μαντείο των Δελφών ήταν γνωστό όχι μόνο για τους χρησμούς του, αλλά και για το μεγάλο αριθμό παραγγελμάτων που ήταν λιτά αποφθέγματα 2 έως 5 λέξεων, μεστά σοφίας.Τα περισσότερα ανήκαν στους 7 σοφούς της αρχαιότητας και ήταν χαραγμένα είτε στον πρόσθιο τοίχο του Πρόναου είτε επί των παραστάδων της πύλης του μεγάλου ναού είτε επί του υπέρθυρου είτε επί των στηλών του ναού περιμετρικά.

Κατά τον Σωσιάδη («Των Επτά Σοφών Υποθήκαι»), τα επιγράμματα περιλαμβάνουν 147 παραγγέλματα, αλλά υπήρχαν και πίνακες που περιείχαν χωριστά τα παραγγέλματα ενός εκάστου των Επτά.
 
Οι αρχαίοι Έλληνες ιερείς δεν έδιναν συμβουλές ούτε άκουγαν τις εξομολογήσεις των πιστών, αλλά ασχολούνταν μόνο με την τέλεση των θυσιών και των άλλων ιεροτελεστιών.
 
Η ηθική εκπαίδευση και καθοδήγηση των πολιτών ξεκινούσε μεν από τους παιδαγωγούς και παιδοτρίβες της νεαρής ηλικίας, αλλά συνεχιζόταν αργότερα στα μαντεία, τα οποία, εκτός από τις χρησμοδοτήσεις τους για τα μελλούμενα και τις θελήσεις των θεών, έδιναν και ένα πλήθος ηθικών παραγγελμάτων και προτροπών συμβουλευτικού χαρακτήρα για τα προβλήματα της καθημερινής ζωής.
 
Περίoπτη θέση, βέβαια, κατείχε σε όλα αυτά το διάσημο σε όλο τον κόσμο Μαντείο των Δελφών, του οποίου τα ομώνυμα ηθικά παραγγέλματα είχαν καταγραφεί στους τοίχους του προνάου του Ναού του Απόλλωνος, στο υπέρθυρο ή σε ακόμα σε διάφορες στήλες που είχαν τοποθετηθεί περιμετρικά στις πλευρές του ναού.
 
Στο αέτωμα του ναού δέσποζαν τα τρία σπουδαιότερα Δελφικά Παραγγέλματα, τα οποία εύκολα μπορούσε να διακρίνει ο πλησιάζων επισκέπτης:
 
Κάτω αριστερά το ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ (να γνωρίσεις τον εαυτό σου).
 
Κάτω δεξιά το ΜΗΔΕΝ ΑΓΑΝ (να κάνεις τα πάντα με μέτρο, αποφεύγοντας την υπερβολή).
 
Ανάμεσά τους, στη κορυφή, το περίφημο «ΕΝ ΔΕΛΦΟΙΣ Ε» (ή ΕΙ), για το οποίο ο ιερέας των Δελφών Πλούταρχος έγραψε ολόκληρη πραγματεία («Περί του εν Δελφοΐς Ε»), προσπαθώντας να ερμηνεύσει την απωλεσθείσα σημασία του.
 
Στο βιβλίο του αυτό προτείνει διάφορες πιθανές ερμηνείες, μέσα από τις απόψεις των ομιλητών στους διαλόγους του.
 
Μερικοί απ’ αυτούς το συνδέουν ερμηνευτικά ή αριθμολογικά με τον ίδιο το θεό Απόλλωνα ή ευρύτερα με τον Πυθαγόρειο Αριθμό, την πρώτη και απόλυτη αιτία των πάντων.
 
Μια άλλη άποψη είναι ότι το ΕΙ έχει την έννοια του «εάν» ή ευχολογικά – παρακλητικά του «είθε».
 
Ένας άλλος ομιλητής υποστηρίζει, με τη ίδια έννοια του «εάν», ότι το «ΕΙ» προτείνεται από το θεό Απόλλωνα στους φιλοσοφούντες, διότι «κανένα πράγμα δεν υπάρχει χωρίς αιτία και κανένας συλλογισμός χωρίς μία λογική υπόθεση».
 
Μια τελευταία άποψη, του Αμμωνίου, υποστηρίζει ότι το Δελφικό «Ε» δε δηλώνει κανένα αριθμό, καμιά τάξη, σύνδεσμο ή ελλείπον μόριο μιας λέξης, αλλά είναι μια προσαγόρευση και προσφώνηση του θεού προς τον πλησιάζοντα επισκέπτη. Ο θεός χαιρετά τον επισκέπτη αποτεινόμενος προς αυτόν με το «Γνώθι σαυτόν» και ο επισκέπτης απαντά με το «ΕΙ» (Είσαι, Υπάρχεις), αναγνωρίζοντας την ύπαρξή του και «Είσαι Ένας» (ΕΙ ΕΝ), διότι είναι ο Α-ΠΟΛΛΙΝ, αυτός δηλαδή που δεν είναι για τους πολλούς.
 
 Τα Δελφικά Παραγγέλματα, που θεωρούνταν αρχικά σαν προτροπές και «λόγοι» του ίδιου του θεού Απόλλωνα, αποδόθηκαν αργότερα στους περίφημους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας (Θαλή το Μιλήσιο, Πιττακό το Μυτιληναίο, Βίαντα τον Πρηνέα, Σόλωνα τον Αθηναίο, Κλεόβουλο το Ρόδιο, Περίανδρο τον Κορίνθιο και Χίλωνα το Λακεδαιμόνιο).
 
Το Μαντείο των Δελφών έπαιξε γενικά έναν περισπούδαστο ρόλο στην ηθική εκπαίδευση των Ελλήνων με βάση τα πρότυπα του Λόγου (Σοφίας ή Αυτογνωσίας), του Μέτρου και του Ρυθμού, με άλλα λόγια του Κάλλους της Απολλώνειας διδασκαλίας, η οποία συνοψίζεται στα τρία προαναφερθέντα μέγιστα αποφθέγματα-παραγγέλματα του ΕΝ ΔΕΛΦΟΙΣ ΕΙ, του ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ και του ΜΗΔΕΝ ΑΓΑΝ.
 
Γενικότερα, τα Δελφικά παραγγέλματα είναι λιτές αποφθεγματικές εκφράσεις, δύο έως πέντε λέξεων, μεστές σοφίας, με συμβουλευτικό και προτρεπτικό χαρακτήρα που επιτάσσουν την αρετή και δημιουργούν από μόνα τους, συνολικά, μια πλήρη ηθική διδασκαλία.
 
ΕΠΟΥ ΘΕΩ. Να ακολουθούμε τον θεό. ΘΕΟΥΣ ΣΕΒΟΥ. Να σεβόμαστε τους θεούς. ΓΟΝΕΙΣ ΑΙΔΟΥ. Να σεβόμαστε τους γονείς μας.
 
ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΝ ΑΙΔΟΥ. Να σεβόμαστε τους μεγαλύτερους. ΙΚΕΤΑΣ ΑΙΔΟΥ. Να σεβόμαστε αυτούς που μας ικετεύουν.
 
ΣΕΑΥΤΟΝ ΑΙΔΟΥ. Να σεβόμαστε τον εαυτό μας. ΦΟΝΟΥ ΑΠΕΧΟΥ. Να μη φονεύουμε.
 
ΟΡΚΩ ΜΗ ΧΡΩ. Να μην ορκιζόμαστε. ΟΥΣ ΤΡΕΦΕΙΣ, ΑΓΑΠΑ. Να αγαπάμε αυτούς που τρέφουμε.
 
ΕΣΤΙΑΝ ΤΙΜΑ. Να τιμάμε το σπίτι μας. ΓΑΜΟΥΣ ΚΡΑΤΕΙ. Να σεβόμαστε τον γάμο μας.
 
ΓΑΜΕΙΝ ΜΕΛΛΟΝ ΚΑΙΡΟΝ ΓΝΩΘΙ. Να παντρευόμαστε την κατάλληλη στιγμή.
 
ΕΞ ΕΥΓΕΝΩΝ ΓΕΝΝΑ. Να προσπαθούμε να συγγενεύσουμε με καλούς ανθρώπους.
 
Ο ΜΕΛΛΕΙΣ ΔΟΣ. Να δίνουμε φροντίδα (αγάπη) σε όσους νοιαζόμαστε.
 
ΗΤΤΩ ΥΠΕΡ ΔΙΚΑΙΟΥ. Να μαχόμαστε για το δίκαιο , το καλό, το σωστό, το χρήσιμο.
 
ΦΡΟΝΕΙ ΘΝΗΤΑ. Να σκεφτόμαστε όπως αρμόζει σε θνητούς (όχι ως θεοί).
 
ΕΥ ΠΑΣΧΕ ΘΝΗΤΟΣ. Να υπομένουμε ότι συμβεί ως θνητοί.
 
ΑΡΧΕ ΣΕΑΥΤΟΥ. Να κυριαρχούμε (επιβαλλόμαστε) του εαυτού μας (αυτοπειθαρχία).
 
ΘΥΜΟΥ ΚΡΑΤΕΙ. Να συγκρατούμε τον θυμό μας. ΟΜΙΛΕΙ ΠΡΑΩΣ. Να ομιλούμε με πραότητα.
 
ΗΔΟΝΗΣ ΚΡΑΤΕΙΝ. Να είμαστε εγκρατείς. ΓΛΩΤΤΑΝ ΙΣΧΕ. Nα συγκρατούμε τη γλώσσα μας.
 
ΓΛΥΤΤΗΣ ΑΡΧΕ. Να κυριαρχούμε στη γλώσσα μας. ΜΗ ΘΡΑΣΥΝΟΥ. Να μην είμαστε θρασείς.
 
ΑΡΡΗΤΑ ΜΗ ΛΕΓΕ. Να μην αποκαλύπτουμε μυστικά. ΛΕΓΕ ΕΙΔΩΣ. Να λέμε ό,τι γνωρίζουμε.
 
ΟΦΘΑΛΜΟΥ ΚΡΑΤΕΙ. Να ελέγχουμε ό,τι βλέπουμε. ΠΙΝΩΝ ΑΡΜΟΖΕΣ. Όταν πίνουμε, να είμαστε συγκρατημένοι.
 
ΑΚΟΥΣΑΣ ΝΟΕΙ. Να κατανοούμε αφού ακούσουμε (να αντιλαμβανόμαστε με τα μάτια του νου).
 
ΦΡΟΝΗΣΙΝ ΑΣΚΕΙ. Να καλλιεργούμε τη σκέψη, νου, μυαλό… ΜΕΛΕΤΕΙ ΤΟ ΠΑΝ. Να μελετάμε τα πάντα.
 
ΒΟΥΛΕΥΟΥ ΧΡΟΝΩ. Να σκεπτόμαστε τα χρήσιμα. ΓΝΟΥΣ ΠΡΑΤΤΕ. Να πράττουμε με επίγνωση.
 
ΠΑΣΙ ΔΙΑΛΕΓΟΥ. Να συνδιαλεγόμαστε με όλους. ΑΚΟΥΕ ΠΑΝΤΑ. Να ακούμε τα πάντα.
 
ΑΚΟΥΩΝ ΟΡΑ. Όταν ακούμε, βλέπουμε. ΔΟΞΑΝ ΔΙΩΚΕ. Να επιδιώκουμε τη δόξα ή να γνωρίζουμε και άλλες γνώμες.
 
ΔΟΞΑΝ ΜΗ ΛΕΙΠΕ. Να μην υποτιμούμε τη δόξα. ΚΑΛΟΝ ΤΟ ΛΕΓΕ. Να λέμε το ορθό, το δίκαιο, την αλήθεια.
 
ΕΥΛΟΓΕΙ ΠΑΝΤΑΣ. Να λέμε καλά λόγια για όλους. ΟΣΙΑ ΚΡΙΝΕ. Να κρίνουμε με αγιότητα.
 
ΕΥΓΕΝΕΙΑΝ ΑΣΚΕΙ. Να είμαστε ευγενείς ή να έχουμε ευγενική ψυχή.
 
ΦΙΛΟΦΡΟΝΕΙ ΠΑΣΙΝ. Να αγαπάμε τους πάντες (ανθρώπους) και τα πάντα.
 
ΕΥΠΡΟΣΗΓΟΡΟΣ ΓΙΝΟΥ. Να είμαστε ευπροσήγοροι (παρηγορητικοί).
 
ΕΥΦΗΜΟΣ ΙΣΘΙ. Να έχουμε καλή φήμη. ΕΥΦΗΜΙΑΝ ΑΣΚΕΙ. Να χρησιμοποιούμε την καλή μας φήμη.
 
ΦΥΛΑΚΗΝ ΠΡΟΣΕΧΕ. Να είμαστε σε εγρήγορση. ΟΜΟΙΟΙΣ ΧΡΩ. Να συναναστρεφόμαστε με τους ομοίους μας.
 
ΟΡΑ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. Να προνοούμε για το μέλλον. ΥΒΡΙΝ ΜΙΣΕΙ. Να μη βρίζουμε, να μισούμε την ύβρη.
 
ΕΥΧΟΥ ΔΥΝΑΤΑ. Να ευχόμαστε με όλη τη δύναμη της ψυχής μας (αληθινά).
 
ΧΡΗΣΜΟΥΣ ΘΑΥΜΑΣΕ. Να εκτιμούμε τους χρησμούς. ΦΙΛΟΙΣ ΒΟΗΘΕΙ. Να βοηθάμε τους φίλους.
 
ΦΙΛΙΑΝ ΑΓΑΠΑ. Να αγαπάμε τη φιλία. ΦΙΛΟΙΣ ΕΥΝΟΕΙ. Να ευνοούμε (βοηθάμε) τους φίλους.
 
ΦΙΛΙΑΝ ΦΥΛΑΤΤΕ. Να διαφυλάττουμε τη φιλία. ΦΙΛΩ ΧΑΡΙΖΟΥ. Να είμαστε πάντα διαθέσιμοι στους φίλους μας (ή σε αυτούς που αγαπάμε).
 
ΝΕΩΤΕΡΟΝ ΔΙΔΑΣΚΕ. Να διδάσκεις τους νεότερους. ΥΙΟΥΣ ΠΑΙΔΕΥΕ. Να εκπαιδεύουμε τα παιδιά μας.
 
ΣΟΦΙΑΝ ΖΗΤΕΙ. Να αναζητούμε τη σοφία ή να είμαστε φιλομαθείς (φίλοι της σοφίας).
 
ΜΑΝΘΑΝΩΝ ΜΗ ΚΑΜΝΕ. Να μην κουραζόμαστε να μαθαίνουμε.
 
ΓΝΩΘΙ ΜΑΘΩΝ. Να γνωρίζουμε αφού μάθουμε. ΣΟΦΟΙΣ ΧΡΩ. Να συναναστρεφόμαστε με σοφούς ή να χρησιμοποιούμε τη σοφία τους.
 
ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΓΙΝΟΥ. Να γίνουμε φιλόσοφοι. ΣΑΥΤΟΝ ΙΣΘΙ. Να μη χάνουμε τον εαυτό μας.
 
ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ. Να γνωρίζουμε τον εαυτό μας (πρώτα). ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΝΤΕΧΟΥ. Να προσηλωνόμαστε στην εκπαίδευσή μας και να υπομένουμε τις δυσκολίες της.
 
ΗΘΟΣ ΔΟΚΙΜΑΖΕ. Να επιδοκιμάζεις το ήθος. ΤΕΧΝΗ ΧΡΩ. Να ασκούμε ή να χρησιμοποιούμε την τέχνη.
 
ΕΥΕΡΓΕΣΙΑΣ ΤΙΜΑ. Να εκτιμούμε τις ευεργεσίες που μας γίνονται.
 
ΑΓΑΘΟΥΣ ΤΙΜΑ. Να τιμούμε τους αγαθούς (τις καλές πράξεις των άλλων).
 
ΕΠΑΙΝΕΙ ΑΡΕΤΗΝ. Να επαινούμε την αρετή (ή τον ενάρετο).
 
ΤΥΧΗΝ ΝΟΜΙΖΕ. Να έχουμε κατά νου το τυχαίο που θα συμβεί (πρόληψη).
 
ΤΥΧΗ ΜΗ ΠΙΣΤΕΥΕ. Να μην πιστεύουμε στην τύχη (στα τυχερά παιχνίδια) ή να μη γινόμαστε τυχοδιώκτες.
 
ΤΥΧΗΝ ΣΤΕΡΓΕ. Να αποδεχόμαστε τα μοιραία γεγονότα-ατυχίες της ζωής μας.
 
ΕΓΓΥΗΝ ΦΕΥΓΕ. Να αποφεύγουμε να εγγυόμαστε για κάποιον ή για κάτι.
 
ΧΑΡΙΝ ΕΚΤΕΛΕΙ. Να κάνουμε χάρες. ΕΥΤΥΧΙΑΝ ΕΥΧΟΥ. Να ευχόμαστε ευτυχία.
 
ΟΝΕΙΔΟΣ ΕΧΘΑΙΡΕ. Να εχθρεύεσαι τον χλευασμό. ΥΒΡΙΝ ΑΜΥΝΟΥ. Να προφυλάσσεσαι από την ύβρη.
 
ΛΕΓΕ ΠΡΑΤΤΕ ΔΙΚΑΙΑ. Να πράττουμε δίκαια. ΚΡΙΝΕ ΔΙΚΑΙΑ. Να κρίνουμε δίκαια ή να είμαστε δίκαιοι στην κριτική μας.
 
ΑΔΙΚΕΙΝ ΜΙΣΕΙ. Να μισούμε την αδικία. ΚΡΙΤΗΝ ΓΝΩΘΙ. Να γνωρίζουμε τον κριτή μας.
 
ΑΔΩΡΟΔΟΚΗΤΟΣ ΔΙΚΑΖΕ. Να δικάζουμε χωρίς δωροδοκία. ΑΙΤΙΩ ΠΑΡΟΝΤΑ. Να αιτιολογούμε όσα μάς συμβαίνουν.
 
ΥΙΟΙΣ ΜΗ ΚΑΤΑΘΑΡΡΕΙ. Να μην αποκαρδιώνουμε τα παιδιά μας. ΚΟΙΝΟΣ ΓΙΝΟΥ. Να είμαστε κοινωνικοί.
 
ΑΠΟΚΡΙΝΟΥ ΕΝ ΚΑΙΡΩ. Να αποκρινόμαστε τον κατάλληλο καιρό. ΠΡΑΤΤΕ ΑΜΕΤΑΝΟΗΤΩΣ. Να πράττουμε με σιγουριά (δίχως αμφιβολίες).
 
ΕΛΠΙΔΑ ΑΙΝΕΙ. Να δοξάζεις την ελπίδα (να μην απογοητευόμαστε ή να μη χάνουμε την ελπίδα μας).
 
ΤΩ ΒΙΩ ΜΑΧΟΥ. Να μαχόμαστε (αγωνιζόμαστε) για τη ζωή. ΑΤΥΧΟΥΝΤΙ ΣΥΝΑΧΘΟΥ. Να συμπάσχουμε με τον δυστυχή.
 
ΧΡΟΝΟΥ ΦΕΙΔΟΥ. Να εκμεταλλευόμαστε τον χρόνο μας. ΠΕΡΑΣ ΕΠΙΤΕΛΕΙ ΜΗ ΑΠΟΔΕΙΛΙΩΝ. Να μη διστάζουμε να τελειώνουμε ό,τι αρχίζουμε.
 
ΕΠΙΤΕΛΕΙ ΣΥΝΤΟΜΩΣ. Να πληρώνουμε (τελειώνουμε) αμέσως ή χωρίς αναβολή.
 
ΚΑΙΡΟΝ ΠΡΟΣΔΕΧΟΥ. Να δεχόμαστε τον χρόνο. ΓΗΡΑΣ ΠΡΟΣΔΕΧΟΥ. Να αποδεχόμαστε το γήρας.
 
ΑΜΑΡΤΑΝΩΝ ΜΕΤΑΝΟΕΙ. Να μετανοούμε για τις ανομίες, λάθη, αμαρτίες μας.
 
ΕΡΙΝ ΜΙΣΕΙ. Να μισούμε την έριδα (φιλονικία). ΟΜΟΝΟΙΑΝ ΔΙΩΚΕ. Να επιδιώκουμε την ομόνοια (ειρήνη, ομοψυχία).
 
ΒΙΑΣ ΜΗ ΕΧΟΥ. Να αποφεύγουμε τη βία. ΒΙΑΝ ΜΗΔΕΝ ΠΡΑΤΤΕΙΝ. Να μην κάνουμε τίποτα με βία.
 
ΝΟΜΩ ΠΕΙΘΟΥ. Να πειθαρχούμε στον νόμο ή να είμαστε νομοταγείς. ΤΟ ΚΡΑΤΟΥΝ ΦΟΒΟΥ. Να φοβόμαστε τον ανώτερο (ή τον άρχοντα).
 
ΘΝΗΣΚΕ ΥΠΕΡ ΠΑΤΡΙΔΟΣ. Να πεθαίνουμε για την πατρίδα. ΕΧΘΡΟΥΣ ΑΜΥΝΟΥ. Να προφυλασσόμαστε από τους εχθρούς μας.
 
ΕΠΙ ΡΩΜΗ ΜΗ ΚΑΥΧΩ. Να μην καυχιόμαστε για τη δύναμή μας. ΜΗ ΑΡΧΕ ΥΒΡΙΖΕΙΝ. Να μην κυριαρχούμε με αλαζονεία.
 
ΛΑΒΩΝ ΑΠΟΔΟΣ. Όταν λαμβάνουμε, να δίνουμε. ΕΥΓΝΩΜΩΝ ΓΙΝΟΥ. Να είμαστε ευγνώμονες.
 
ΠΡΟΝΟΙΑΝ ΤΙΜΑ. Να εκτιμούμε τη βοήθεια από όπου και αν προέρχεται.
 
ΥΦΟΡΩ ΜΗΔΕΝΑ. Κανέναν να μην βλέπουμε με καχυποψία. ΑΛΛΟΤΡΙΩΝ ΑΠΕΧΟΥ. Να απέχουμε από κακίες, δολοπλοκίες (αλλότρια).
 
ΨΕΓΕ ΜΗΔΕΝΑ. Να μην κατηγορούμε κανέναν. ΔΙΑΒΟΛΗΝ ΜΙΣEI. Να μισούμε τη διαβολή (να μη βάζουμε λόγια).
 
ΦΘΟΝΕΙ ΜΗΔΕΝΙ. Κανέναν να μην φθονούμε ή ζηλεύουμε. ΑΠΕΧΘΕΙΑΝ ΦΕΥΓΕ. Να Να αποφεύγεις την απέχθεια (κακία).
 
ΕΧΘΡΑΣ ΔΙΑΛΥΕ. Να διαλύουμε τις έχθρες. ΚΑΚΙΑΝ ΜΙΣΕΙ. Να μισούμε την κακία.
 
ΚΑΚΙΑΣ ΑΠΕΧΟΥ. Να απέχουμε από την κακία. ΔΟΛΟΝ ΦΟΒΟΥ. Να φοβόμαστε τον δόλο.
 
ΑΠΟΝΤΙ ΜΗ ΜΑΧΟΥ. Να μην κακολογούμε αυτόν που είναι απών. ΠΛΟΥΤΕΙ ΔΙΚΑΙΩΣ. Να πλουτίζουμε δίκαια.
 
ΔΙΚΑΙΩΣ ΚΤΩ. Να αποκτούμε τίμια (δίκαια). ΠΟΝΕΙ ΜΕΤ’ ΕΥΚΛΕΙΑΣ. Να κοπιάζουμε δίκαια.
 
ΠΛΟΥΤΩ ΑΠΟΣΤΕΙ. Να αποστασιοποιούμαστε από τον πλούτο. ΧΡΩ ΧΡΗΜΑΣΙ. Να χρησιμοποιούμε τα χρήματά μας.
 
ΔΑΠΑΝΩΝ ΑΡΧΟΥ. Να ελέγχουμε τις δαπάνες μας. ΕΧΩΝ ΧΑΡΙΖΟΥ. Όταν έχουμε, να χαρίζουμε.
 
ΧΑΡΙΖΟΥ ΕΥΛΑΒΩΣ. Λογικά να χαρίζουμε. ΚΤΩΜΕΝΟΣ ΗΔΟΥ. Να ευχαριστιόμαστε με αυτά που αποκτάμε.
 
ΕΡΓΑΖΟΥ ΚΤΗΤΑ. Να κοπιάζουμε για πράγματα άξια κτήσης.
 
ΜΕΤΡΟΝ ΑΡΙΣΤΟΝ. Κάθε τι που έχει μέτρο είναι άριστο, δηλαδή το καλύτερο.
 
ΜΗΔΕΝ ΑΓΑΝ. Τίποτα να μην είναι υπερβολικό. ΕΥΣΕΒΕΙΑΝ ΦΥΛΑΤΤΕ. Να είμαστε ευσεβείς.
 
ΑΙΣΧΥΝΗΝ ΣΕΒΟΥ. Να σεβόμαστε την εντροπή. ΚΙΝΔΥΝΕΥΕ ΦΡΟΝΥΜΩΣ. Με σύνεση και λογική να κινδυνεύουμε.
 
ΜΗ ΕΠΙ ΠΑΝΤΙ ΛΥΠΟΥ. Να μη λυπόμαστε για το κάθε τι. ΑΛΥΠΩΣ ΒΙΟΥ. Να επιδιώκουμε να ζούμε χωρίς λύπες.
 
ΤΕΛΕΥΤΩΝ ΑΛΥΠΟΣ. Να πεθαίνουμε χωρίς λύπη. ΙΔΙΑ ΦΥΛΑΤΤΕ. Να προστατεύουμε τα δικά μας.
 
ΤΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΘΗΡΩ. Να κυνηγάμε το καλό μας. ΣΕΑΥΤΟΝ ΕΥ ΠΟΙΕΙ. Να κάνουμε ό,τι καλύτερο για τον εαυτό μας.
 
ΠΡΟΓΟΝΟΥΣ ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Να τιμούμε τους προγόνους. ΕΠΙ ΝΕΚΡΩ ΜΗ ΓΕΛΑ. Να μην κοροϊδεύουμε τους νεκρούς.
 
ΕΠΑΓΓΕΛΟΥ ΜΗΔΕΝΙ. Να μη διατάζουμε κανέναν. ΠΑΙΣ ΩΝ ΚΟΣΜΙΟΣ ΙΣΘΙ, ΗΒΩΝ ΕΓΚΡΑΤΗΣ, ΜΕΣΟΣ ΔΙΚΑΙΟΣ, ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ ΣΟΦΟΣ. Παιδιά να είμαστε κόσμιοι, έφηβοι εγκρατείς, άνδρες δίκαιοι, γέροντες σοφοί.

«Μετά από αυτά πρέπει να πούμε πόσα και ποια είναι τα διάφορα είδη του κακού. 

Έχει ειπωθεί, λοιπόν, και προηγουμένως ότι άλλο είναι το κακό που υπάρχει στις ψυχές και άλλο είναι το κακό που υπάρχει στα σώματα. Και αυτό που υπάρχει στις ψυχές είναι επίσης δύο ειδών, καθώς άλλο είναι αυτό που επηρεάζει το άλογο είδος ζωής και άλλο αυτό που επηρεάζει το λογικό είδος ζωής. 

Ας επαναλάβουμε, όμως, και τώρα ότι τα τρία πράγματα μέσα στα οποία υπάρχει το κακό είναι τα εξής: η ψυχή, το είδωλο της ψυχής και το επιμέρους σώμα. Αν, λοιπόν, για την ανώτερη ψυχή το αγαθό συνίσταται στην συμφωνία με τον νου (γιατί πάνω από αυτήν υπάρχει ο νους), κι αν για την αλογία το αγαθό συνίσταται στην συμφωνία της με την λογική (γιατί το αγαθό κάθε πράγματος προέρχεται από το αμέσως ανώτερό του), κι αν για το σώμα το αγαθό συνίσταται στην συμφωνία του με την Φύση (γιατί αυτή είναι για το σώμα η αρχή της κίνησης και της ηρεμίας), τότε είναι αναγκη το κακό για την πρώτη να είναι αντίθεση προς τον νου, καθώς είναι σντίθετο της συμφωνίας με τον νου, για τη δεύτερη η αντίθεση προς την λογική, εφόσον το αγαθό της δεύτερης είναι η συμφωνία με την λογική, και για το τρίτο τα παρά φύσιν, εφόσον το αγαθό του τρίτου είναι η συμφωνία με τη Φύση. Και αυτά τα τρία είδη των κακών γεννιούνται μέσα στις τρείς φύσεις που υπόκεινται σε εξασθένιση λόγω της υποβάθμισης της ουσίας τους μέχρι τα επιμέρους. Γιατί τα καθολικά, όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές, έχουν πάντα το αγαθό τους, ενώ το κακό βίσκεται εδώ κάτω, εννοώ μέσα στα επιμέρους και μέσα στα άτομα, μέσα στα οποία υπάρχει έλλειψη της δύναμης λόγω της υποβάθμισης της ουσίας και αύξηση της διαίρεσης λόγω εξασθένησης της ένωσης.

Και γενικά, άλλο είναι το κακό που εμφανίζεται μέσα στις ψυχές και άλλο το κακό που εμφανίζεται μέσα στα σώματα. Και από αυτά το κακό μέσα στις ψυχές είναι δυο ειδών, “το ένα νόσος και το άλλο αίσχος”, όπως λέει κάπου ο Ελεάτης ξένος. Αίσχος, μάλιστα είναι η άγνοια και η στέρηση του νου, ενώ νόσος είναι η “στάση” (διχόνοια) μέσα στην ψυχή και έλλειψη της κατά λόγο ζωής. 

Από αυτήν την άποψη, λοιπόν, το κακό θα έχει τρία είδη, και καθένα από αυτά τα τρία θα χωρίζεται και πάλι σε δύο είδη. Γιατί αλλιώς υπάρχει το αίσχος στην διάνοια και αλλιώς στην δόξα (γνώμη) (αφού σε καθένα από αυτά τα δύο είναι διαφορετική), και στη μια περίπτωση θα αποτελεί έλλειψη της επιστήμης και στην άλλη τέχνης (δεξιοτεχνίας). Επιπλέον, και η νόσος υπάρχει αλλιώς μέσα στις γνώσεις και αλλιώς μέσα στις έξεις. Γιατί και οι έξεις δεν είναι σύμφωνες με την λογική, όπως και πολλές αισθήσεις και απερίσκεπτες φαντασίες. Και εκείνοι που ζούνε μια πρακτική ζωή, εμποδίζονται από τις έξεις που είναι αντίθετες με το αγαθό. Εκείνοι, όμως, που ζούνε μια στοχαστική ζωή, εμποδίζονται από τη φαντασία η οποία παρεισφρέει  και αναιρεί την αγνότητα των άυλων στοχασμών τους. Και το αφύσικο επίσης είναι δύο ειδών. Γιατί και το αίσχος του σώματος είναι αφύσικο (γιατί αποτελεί αδυναμία και έλλειψη του είδους) και η νόσος του σώματος είναι αφύσικη, καθώς αποτελεί διάλυση της τάξης και της συμμετρίας που υπάρχει μέσα στο σώμα.

Με τόσους τρόπου, λοιπόν, πρέπει να διαιρεθεί το κακό, επειδή και τα μέτρα των όντων υπάρχουν μέσα σε αυτές τις τρείς αρχές, την Φύση, την Ψυχή και τον Νου (νοητό). Και η αμετρία αποτελεί στέρηση είτε των Λόγων (λογικών αρχών) που υπάρχουν μέσα στην ψυχή είτε των Λόγων που υπάρχουν μέσα στον νου και γεννήθηκαν από τον Νου (νοητό). Γιατί εκείνο που θέτει σε τάξη κάθε πράγμα είναι ανώτερο από αυτά που τακτοποιούνται άμεσα – και εννοώ εκείνο που άμεσα θέτει σε τάξη καθένα από αυτά. Τέτοια είναι για τα σώματα η Φύση, τα τα άλογα είδη ζώής η λογική, και για τα λογικά είδη ζωής το αγαθό που βρίσκεται πάνω από αυτά. Για τα είδωλα των ψυχών, εξάλλου, η τάξη προέρχεται είτε από την ανώτερη ψυχή, στον βαθμό που όλα αυτά τα είδωλα είναι εξαρτημένα από την μια ψυχή, είτε από μια εξωτερική αρχή, από την οποία προέρχεται το αγαθό για τα όντα που αποτελούν αντικείμενο πρόνοιας. Τέλος. Για κάποια σώματα το αγαθό προέρχεται από μια επιμέρους Φύση και για άλλα από μία καθολική Φύση».

Βλ. Πρόκλος «Περί της των κακών υποστάσεως, 55.1 – 57.4»

Η Επικούρια αντίληψη για το αγαθό

Ποθούμε το Αγαθό όχι επειδή έχει αξία από μόνο του, όπως έλεγε ο Σωκράτης, αλλά γιατί είναι παράγοντας που οδηγεί στην ευτυχία. Για τον ίδιο λόγο επιδιώκονται και οι άλλες τέσσερις θεμελιώδεις αρετές της αρχαιότητας, η εγκράτεια, η ανδρεία, η δράση και η δικαιοσύνη. Η εγκράτεια θέτει τη δράση υπό τον έλεγχο της νόησης και μας βοηθάει να απολαμβάνουμε με μέτρο τις ηδονές, ώστε να μην προκαλούν οδύνη. Είμαστε ανδρείοι για να μπορούμε να ζούμε χωρίς αγωνίες και φόβους, πράττοντας δίκαια, γιατί η ατιμία βασανίζει την ψυχή και μόνο με την απλή παρουσία της (Ο δίκαιος αταρακτότατος, ὁ δ” αδικος πλείστης ταραχής γέμων). Ωστόσο, δεν μπορεί οποιοσδήποτε να εξυψωθεί στην ύψιστη βαθμίδα της σοφίας.

Χρειάζεται ευφυΐα και άσκηση, αλλά αυτός που κατορθώσει άπαξ να ανέλθει μέχρι εκεί, κατέχει πλέον τη σοφία ως άφθαρτη ιδιότητα και μαζί μ” αυτή την ευδαιμονία και την ατάραχη ζωή. Ο σοφός δεν εκλιπαρεί αξιώματα και τιμές, ούτε ενδιαφέρεται πολύ για τη γνώμη που έχουν οι άλλοι γι” αυτόν• του αρκεί να μην τον περιφρονούν, επειδή σε τέτοια περίπτωση θα κινδύνευε η ασφάλεια και η ηρεμία του. Ο σοφός αντιμετωπίζει με ήρεμη σκέψη (νήφωνα λογισμό) κάθε κατηγορία και μομφή εναντίον του. Αν και το αίσθημα της αδικίας του προκαλεί δυσαρέσκεια, τα συναισθήματά του δεν εκφυλίζονται σε αγανάκτηση και οργή, η οποία θα έβλαπτε την αοχλησίαν του σώματος.

Στην Επίκουρου Προσφώνησι σώζεται ένα απόσπασμα που ανήκει στον Μητρόδωρο: «Να θυμάσαι ότι αν και είσαι θνητός σύμφωνα με τη φύση και έχεις λάβει μια περιορισμένη διάρκεια ζωής, ανέβηκες με τους διαλογισμούς περί της φύσης τόσο στην απειρία της όσο και στην αιωνιότητά της και είδες καθαρά τα τωρινά, τα μελλούμενα και τα παρελθόντα.»

 

7 thoughts on “ΑΡΕΤΗ ΗΘΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ

  1. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «Η ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΑΡΕΤΗ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 1
    Ενότητα 1η

    Μετάφραση
    [ Δύο λοιπόν, όπως είδαμε, είναι τα είδη της αρετής, η διανοητική και η ηθική. Η διανοητική αρετή χρωστάει και τη γένεση και την αύξηση της κατά κύριο λόγο στη διδασκαλία (γι” αυτό κι εκείνο που χρειάζεται γι” αυτήν είναι η πείρα και ο χρόνος), ενώ η ηθική αρετή είναι αποτέλεσμα του έθους (και το ίδιο της το όνομα, άλλωστε, μικρή μόνο διαφορά παρουσιάζει από τη λέξη έθος). Αυτό ακριβώς κάνει φανερό ότι καμιά ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Πραγματικά, δεν υπάρχει πράγμα εφοδιασμένο από τη φύση μι κάποιες ιδιότητες, που να μπορείς να το συνηθίσεις να αποκτήσει άλλες ιδιότητες. Παράδειγμα η πέτρα: καμωμένη από, τη φύση να πηγαίνει προς τα κάτω, δεν είναι δυνατό να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα πάνω, έστω κι αν χιλιάδες φορές προσπαθήσει κανείς να της το μάθει πετώντας την και ξαναπετώντας την προς τα πάνω· ούτε η φωτιά μπορεί να συνηθίσει να πηγαίνει προς. τα κάτω» γενικά δεν υπάρχει πράγμα καμωμένο από τη φύση να συμπεριφέρεται με έναν ορισμένο τρόπο, που να μπορεί να συνηθίσει να συμπεριφέρεται με άλλον τρόπο. Συμπέρασμα: οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως -ούτε όμως και είναι αντίθετη προς τη φύση μας η γένεση τους μέσα μας: η φύση μας έκανε επιδεκτικούς στις αρετές, τέλειοι όμως σ” αυτές γινόμαστε με τη διαδικασία του έθους.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Αφού προηγουμένως ο Αριστοτέλης έχει αποδείξει ότι οι αρετές είναι δυο ειδών : διανοητικές και ηθικές, μας εξηγεί ότι η διανοητικές οφείλουν τη δημιουργία και την αύξησή τους στη διδασκαλία και στην εξάσκηση κυρίως , ενώ αντίθετα οι ηθικές αρετές είναι αποτέλεσμα συνήθειας και ότι καμιά από αυτές δεν υπάρχει μέσα μας από τη φύση. Για να αποδείξει την άποψη αυτή φέρνει δυο παραδείγματα από το φυσικό περιβάλλον : τη ρίψη της πέτρας προς τα πάνω και τη φωτιά . Και στις δυο περιπτώσεις αποδεικνύεται ότι καθετί φυσικό που έχει συνηθίσει να φέρεται με ένα συγκεκριμένο τρόπο ή να εκτελεί ορισμένες συγκεκριμένες πράξεις ,δεν είναι δυνατό να αλλάξει αυτή τη “συνήθεια” .
    Έτσι, με βάση την επαγωγική μέθοδο ,καταλήγει ότι οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας από τη φύση ,απλά εμείς είμαστε επιδεκτικοί στις αρετές και γινόμαστε τέλειοι με τη συνήθεια.
    Το ήθος δεν είναι απλά συνυφασμένο με το έθος ,δηλαδή τη συνήθεια ,την άσκηση σε ένα συγκεκριμένο τρόπο συμπεριφοράς ,αλλά εξαρτάται σε απόλυτο βαθμό από αυτό . Στο τέλος των Ηθικών Νικομαχείων ,ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να εγκαθιδρύσει ένα ευγενές ήθος στις ψυχές των νέων και καταλήγει να αποκλείσει τη φύση ,η οποία στο κάτω-κάτω δεν εξαρτάται από μας ,και τη διδαχή που δεν φέρνει αποτελέσματα σε όλους και να τονίσει τη σημασία που έχει να καλλιεργηθεί η ψυχή του νέου με σύστημα και υπομονή «τοις έθεσι».
    Ο Αριστοτέλης είναι ο μοναδικός φιλόσοφος που κατάφερε να κάνει τα απλά παραδείγματα και τα απλά δεδομένα της εμπειρίας ,δηλαδή τα απλά δεδομένα της καθημερινότητας ,αφετηρία για τη σκέψη του. Συχνά, ένα μόνο εμπειρικό δεδομένο μπορεί να είναι για τον Αριστοτέλη η ικανοποιητική βάση ,για να προχωρήσει στη διατύπωση μιας θεωρίας με συνέπειες μεγάλης σημασίας.
    Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη , τέλεια λέμε αυτά που έχουν φτάσει στο τέλος τους ,που είναι η πιο αξιόλογη στιγμή τους .Τα λέμε τέλεια με την έννοια ότι έχουν εκπληρώσει το τέλος τους, δηλαδή το σκοπό τους.
    Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δυο παραδείγματα ,για να αποδείξει την ισχύ των λόγων του και για να αποδείξει κατά τρόπο επαγωγικό την άποψη ότι οι ηθικές αρετές δεν είναι έμφυτες αλλά ούτε και αντίθετες ή έξω από την ανθρώπινη φύση. Στο πρώτο παράδειγμα υποστηρίζει ότι η πέτρα ,η οποία λόγω της βαρύτητας κινείται προς τα κάτω ,δεν μπορεί με τον εθισμό να αποκτήσει τη δυνατότητα να κινείται προς τα πάνω, όσο κι αν προσπαθήσει κανείς. Στο δεύτερο παράδειγμα αναφέρει ότι η φωτιά λόγω του θερμού αέρα κινείται προς τα πάνω ,όσο κι αν προσπαθήσει κανείς να τη “συνηθίσει” να κινείται προς τα κάτω.
    Το ύφος που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης είναι απλό και λιτό ,διακρίνεται για τη σαφήνεια και την επιστημονική του ακρίβεια ως προς τη χρήση των όρων και την έκφραση των διανοημάτων του. Απουσιάζουν τα επίθετα και τα λογοτεχνικά σχήματα λόγου. Στόχος του είναι η εκλαϊκευση των ιδεών του και η κατανόησή τους από όλους.

  2. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΠΡΑΞΗΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 2
    ΕΝΟΤΗΤΑ 2η
    Μετάφραση
    Για καθετί που το έχουμε από τη φύση, πρώτα έχουμε τη δυνατότητα του να ενεργήσει.· Στην ενέργεια την ίδια φτάνουμε ύστερα (το πράγμα γίνεται φανερό στις αισθήσεις μας· πραγματικά, τις αισθήσεις της όρασης ή της ακοής δεν τις αποκτήσαμε έχοντας δει ή έχοντας ακούσει πολλές φορές, αλλά αντίθετα: έχοντάς τες τις χρησιμοποιήσαμε, δεν τις απο­κτήσαμε με τη χρήση). Τις αρετές όμως τις αποκτούμε αφού πρώτα τις ε­φαρμόσουμε στην πράξη – όπως ακριβώς γίνεται και στις άλλες τέχνες.· Τα πράγματα δηλαδή που πρέπει πρώτα να τα μάθουμε προτού αρχίσουμε να τα κάνουμε, τα μαθαίνουμε κάνοντας τα.· Π.χ. οι οικοδόμοι γίνονται χτίζοντας σπί­τια, κιθαριστές παίζοντας κιθάρα, με τον ίδιο τρόπο γινόμαστε: δίκαιοι κάνο­ντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας σώφρονες πράξεις, ανδρείοι κάνο­ντας ανδρείες πράξεις.
    ΣΧΟΛΙΑ
    Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι για καθετί που έχουμε από τη φύση μας ,πρώτα έχουμε τη δυνατότητά του να ενεργήσει. Έπειτα φτάνουμε στην ενέργεια. Τις αρετές ωστόσο ,τις αποκτούμε αφού πρώτα τις εφαρμόσουμε στην πράξη .
    ο Αριστοτέλης αναφέρεται σε τριών ειδών δυνάμεις : α) σ” αυτές που υπάρχουν με τη γέννησή μας (συγγενείς) ,β) σ” αυτές που αποκτούμε με το έθος ,δηλαδή την άσκηση, και γ) σ” αυτές που αποκτούμε με τη μάθηση. Παράδειγμα της πρώτης δύναμης είναι οι αισθήσεις ,δηλαδή οι επιμέρους αντιληπτικές μας ικανότητες (όραση,ακοή κ.ά) .Παράδειγμα της δεύτερης είναι το αυλειν ,την ικανότητά μας να παίζουμε αυλό. Παράδειγμα της τρίτης , είναι οι τέχνες ή καλύτερα οι επιστημονικές γνώσεις . Οι δυο πρώτες συνδέονται με το λογικό στοιχείο του ανθρώπου ,ενώ η τρίτη με το άλογο στοιχείο,κι αυτό φανερώνει ότι στο έθος εμπεριέχεται κάποιο στοιχείο λογικής, λόγου. Με βάση λοιπόν την άποψη ότι η ηθική αρετή προϋποθέτει το έθος ,καταλαβαίνουμε καλύτερα την πίστη του ότι οι ηθικές αρετές σχετίζονται με το επιθυμητικόν μέρος της ψυχής μας,όπου συνδυάζεται το λογικό με το α-λογο στοιχείο μας.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ ΩΣ ΕΘΟΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΟΚΟΜΑΧΕΙΑ 3

    ΕΝΟΤΗΤΑ 3η
    Μετάφραση
    [Την επιβεβαίωση μας την προσφέρει και αυτό που γίνεται στις πολιτείες· πραγματικά, οι νομοθέτες κάνουν καλούς τους πολίτες τους ασκώντας τους να αποκτούν τις συγκεκριμένες συνήθειες -αυτή είναι η θέληση του κάθε νομοθέτη, και όσοι δεν τα καταφέρνουν σ” αυτό, δεν πετυχαίνουν στο έργο τους· σ” αυτό, άλλωστε, και διαφέρει τελικά το ένα πολίτευμα από το άλλο, το καλό από το λιγότερο καλό. Επίσης: Η γένεση κάθε αρετής και η φθορά της έχουν την ίδια αρχή και γίνονται με τα ίδια μέσα -έτσι ακριβώς γίνεται και στις τέχνες: παίζοντας κιθάρα γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές· το ίδιο και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι: χτίζοντας με καλό τρόπο σπίτια θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, χτίζοντας τα όμως με κακό τρόπο θα γίνουν κακοί · αν δεν ήταν έτσι, δεν θα υπήρχε ανάγκη δασκάλου, και όλοι θα ήταν καλοί ή κακοί εκ γενετής.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Ο Αριστοτέλης τονίζει τη συμβολή και στην περίπτωση των ηθικών αρετών τη διδασκαλία μέσω του εθισμού στις ενάρετες πράξεις . Αναφέρεται στο έργο του νομοθέτη και του δασκάλου ,για να αποδείξει το ρόλο της διδασκαλίας και γενικότερα της παιδείας που ο Αριστοτέλης ,όπως και ο Πλάτων ,το θεωρούσε ένα από τα σπουδαιότερα έργα της πολιτείας.
    Επιδίωξη άλλη δεν έχουν οι νομοθέτες παρά να κάνουν αγαθούς πολίτες , με τον ίδιο τρόπο και ο κάτοχος ή γνώστης μιας τέχνης θέλει να δει αγαθόν τεχνίτη το μαθητή του. Μολονότι όμως , αυτή είναι μια κοινή επιδίωξη για τους νομοθέτες ,συχνά βλέπουν ότι οι κόποι τους δεν έχουν καλά αποτελέσματα . Αυτό ενδεχομένως οφείλεται και στον ίδιο το νομοθέτη, όταν μάλιστα δεν ξέρει να βοηθήσει τους πολίτες του να ασκηθούν στην αρετή με τον τρόπο που πρέπει και σ” αυτό το σημείο η αντιστοιχία με τις τέχνες είναι φανερή. Όταν λοιπόν ,επισημαίνει ο Αριστοτέλης , μιλούμε για διαφορά πολιτεύματος από πολίτευμα, εννοούμε ότι με το ένα οι πολίτες ασκήθηκαν περισσότερο στην αρετή ,με το άλλο λιγότερο. Πιστεύει στο σημείο αυτό ότι όλα τα πολιτεύματα είναι καλά ,γιατί όλοι οι νομοθέτες επιδιώκουν να κάνουν τους πολίτες ενάρετους. Αν τελικά διαπιστώνουμε διαφορές στα πολιτεύματα ,αυτό γίνεται γιατί διαφέρουν ως προς την τελειότητα τους .Με το λιγότερο τέλειο πολίτευμα ,δεν περνούμε στην περιοχή του κακού πολιτεύματος . Απλά όσο καλύτερο είναι το πολίτευμα ,τόσο περισσότερο οι πολίτες ασκούνται σε ενάρετες πράξεις . Η διάκριση επομένως σε αγαθά και σε φαύλα πολιτεύματα γίνεται με κριτήριο τη μεγαλύτερη ή τη μικρότερη βοήθεια που προσφέρουν στον πολίτη οι νομοθέτες ,για να κατακτήσει ,με τη δική τους καθοδήγηση ,την αρετή.
    Το θεμελιώδες αντιθετικό ζεύγος που εντοπίζουμε στην ενότητα αυτή είναι οι φιλοσοφικές έννοιες της γενέσεως και της φθοράς . Εξάλλου ,ο Αριστοτέλης έχει συγγράψει ένα έργο με τον τίτλο “Περί Γενέσεως και Φθοράς ” . Γι” αυτές τις αντίθετες έννοιες ο Αριστοτέλης δέχεται : α) την άποψη των μονιστών, που ανάγουν τη γένεση και τη φθορά στην αλλοίωση μιας και μοναδικής ουσίας , β) την άποψη των πλουραλιστών ,που ορίζουν τη γένεση ως σύνδεση διαφορετικών στοιχείων κατά τέτοιο τρόπο ,ώστε να απαρτίζουν ένα ολοκληρωμένο σύνολο ,ενώ τη φθορά ως αποσύνδεση των στοιχείων αυτών. Ο Αριστοτέλης συνδέει τα αντιθετικά μέλη του ζεύγους (γένεσις -φθορά) με τον εθισμό και την ηθική πράξη υποστηρίζοντας ότι οι ηθικές αρετές γεννιούνται από την επίδοση σε ανάλογες ηθικές πράξεις και οι πράξεις ,όταν παραβιάζουν τους κανόνες της ηθικής, τότε φθείρουν τις ηθικές αρετές.
    Στην ενότητα αυτή δίνει έμφαση στη διδασκαλία και στο ρόλο του δασκάλου σχετικά με την ανάπτυξη των ηθικών αρετών . Στο σημείο αυτό ο Σταγειρίτης αποδέχεται την άποψη του Σωκράτη ότι η αρετή μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διδασκαλίας.
    Ακόμη , στην ενότητα αναδεικνύεται η σημασία της ηθικής ως βάση της πολιτικής. Ο Αριστοτέλης ακολουθεί την πλατωνική πολιτική θεωρία ,σύμφωνα με την οποία το κράτος ,η πολιτεία ,αποβλέπει στην ανάπτυξη όλων των πολιτών. Άρα και ο νομοθέτης-πολιτικός παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στον εθισμό των πολιτών στο αγαθό ,ώστε να γίνουν ενάρετοι μέσα από την τήρηση των νόμων.
    Η παιδευτική αξία των νόμων είναι πολύ σημαντική γιατί διευκολύνουν και προωθούν την ανάπτυξη και καλλιέργεια των αρετών ,ενώ απαγορεύουν ,αναστέλλουν, εμποδίζουν την ανάπτυξη των κακών συμπεριφορών και ηθών. Αντίθετα, η επιπόλαιη και πρόχειρη σύνταξη νόμων είναι επιζήμια.
    Ο Περικλής στον Επιτάφιο λόγο του αναφέρεται στην ανδρεία του πολίτη ,την οποία αποδίδει στην πίεση ή την εκπαιδευτική ,παιδαγωγική αξία και επίδραση των νόμων στον άνθρωπο (Θουκ. ΙΙ, 39,4) ,όπως δέχεται και ο Αριστοτέλης . Ο Περικλής αποδίδει αυτή την αρετή στο γενναίο και ανδρείο ήθος των πολιτών ,ενώ ο Αριστοτέλης στη λειτουργία του πολιτεύματος και στην παιδευτική επίδραση των νόμων. Η διαφορά των δύο απόψεων έγκειται στο ότι η πρώτη, του φιλοσόφου, υπογραμμίζει την αξία του πολιτεύματος στην ηθική διάπλαση του ανθρώπου, στη διαμόρφωση των αρετών, ενώ η δεύτερη, του πολιτικού, αναδεικνύει και υπερτονίζει την εγγενή ιδιοσυγκρασία και τα κοινωνικά ή φυλετικά χαρακτηριστικά των πολιτών.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 4
    ΕΝΟΤΗΤΑ 4η
    Μετάφραση
    [Το ίδιο συμβαίνει και με τις αρετές: κάνοντας αυτά που κάνουμε στην καθημερινή μας συνάφεια με τους άλλους ανθρώπους άλλοι γινόμαστε δίκαιοι και άλλοι άδικοι· επίσης: κάνοντας αυτά που κάνουμε στις επικίνδυνες και φοβερές περιστάσεις της ζωής και αποκτώντας σιγά-σιγά τη συνήθεια να αισθανόμαστε φόβο ή θάρρος, άλλοι γινόμαστε ανδρείοι και άλλοι δειλοί. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και σε σχέση με τις επιθυμίες και την οργή: άλλοι γίνονται σώφρονες και πράοι και άλλοι ακόλαστοι και οργίλοι, οι πρώτοι με το να συμπεριφέρονται έτσι στις περιστάσεις αυτές και οι άλλοι με τον αντίθετο τρόπο. Με δυο λόγια: οι έξεις γεννιούνται από την επανάληψη όμοιων ενεργειών. Γι” αυτό και πρέπει να φροντίζουμε οι ενέργειες μας να έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αφού οι έξεις είναι τελικά αντίστοιχες προς τις διαφορές που οι ενέργειες αυτές παρουσιάζουν μεταξύ τους. Δεν έχει λοιπόν μικρή σημασία να αποκτά κανείς όσο γίνεται πιο νέος αυτές ή εκείνες τις συνήθειες. Ίσα-ίσα έχει πολύ μεγάλη σημασία, ή μάλλον σημαίνει το παν.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Η συμπεριφορά του ανθρώπου διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην από­κτηση της αρετής. Ο Αριστοτέλης θεωρεί για παράδειγμα ότι οι άνθρωποι γίνονται ενάρετοι, μέσα από τον τρόπο που συναλλάσσονται και συμπεριφέ­ρονται προς τους άλλους (πράττοντες γαρ τα εν τοις συναλλάγμασι… γινόμεθα οι μεν δίκαιοι…), αλλά και ανδρείοι, αντιμετωπίζοντας τις δυσκολίες και τους κινδύνους (πράττοντες δε τα εν τοϊς δεινοϊς… θαρρεϊν οι μεν ανδρείοι), και σώφρονες και πράοι (… οι μεν γαρ σώφρονες καί πράοι γίνονται). Επομένως, η ηθική πράξη, όπως αυτή εκπληρώνεται σε κρίσιμες και δύσκολες περιστάσεις του βίου, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την απόκτηση της αρετής.
    Η ηθική αρετή είναι κοινωνική, επειδή αναπτύσσεται μέσα από τις ανθρώ­πινες συναλλαγές και σχέσεις, από την εκδήλωση ορισμένης συμπεριφοράς και στάσης, από την εκτέλεση πράξεων ορισμένης ηθικής ποιότητας. Η συναναστροφή με τους άλλους είναι σημαντική για την ανάτπυξη ή την από­κτηση των ηθικών αρετών (οϊμέν εκ του ούτωσίέν αύτοϊς άναστρέφεσθαι .„.) και για την εκδήλωση μιας αντίστοιχης συμπεριφοράς.

    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΣΑΡΕΣΚΕΙΑ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 5

    ΕΝΟΤΗΤΑ 5η
    Μετάφραση
    [Σημάδι αποδεικτικό των έξεων πρέπει να θεωρούμε την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που συνοδεύει τις πράξεις μας. Αυτό θα πει: Όποιος μένει μακριά από τις σωματικές ηδονές και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση, είναι άνθρωπος σώφρων ακόλαστος, είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί. Επίσης: ο άνθρωπος που στέκεται να αντιμετωπίσει όλα τα επικίνδυνα πράγματα και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση ή, έστω, δεν τον δυσαρεστεί, είναι ανδρείος.· Δειλός είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί. Και όλα αυτά γιατί η ηθική αρετή σχετίζεται στην πραγματικότητα με την ευχαρίστηση και με τη δυσαρέσκεια: η ευχαρίστηση μας εξωθεί να κάνουμε ευτελή πράγματα, η δυσαρέσκεια μας κρατάει μακριά από τα όμορφα πράγματα. Γι” αυτό και είναι ανάγκη -όπως το λέει ο Πλάτωνας- να έχει πάρει κανείς ήδη από μικρός εκείνη την αγωγή που θα τον κάνει να ευχαριστιέται και να δυσαρεστείται με αυτά που πρέπει. Αυτή είναι η σωστή παιδεία.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Το κριτήριο σύμφωνα με το οποίο μπορεί να αποφανθεί κανείς, κατά τον Αριστοτέλη, ότι έχουν διαμορφωθεί οριστικώς οι έξεις είναι το ευχά­ριστο ή δυσάρεστο συναίσθημα που συνοδεύει τις ανθρώπινες πράξεις. Οι ηθικές αρετές συναρτώνται προς τις ηδονές και τις λύπες, Επομένως, η εκδήλωση μιας ηθικής στάσης ή συμπεριφοράς δεν αρκεί για να χαρα­κτηρισθεί κανείς ως σώφρονας και ενάρετος. Πρέπει και να αισθάνεται κανείς κάποια ευχαρίστηση, όταν απέχει από τις ηδονές, δηλαδή να απο­στρέφεται συνειδητά και με συναίσθημα ανακούφισης τις πράξεις που δεν είναι ενάρετες,
    «Βασικά ο Αριστοτέλης με τη διδασκαλία των αρετών ως έξεων έρχεται αντιμέτωπος προς την παλαιά διδασκαλία του Σωκράτους και του Πλάτωνος, σύμφωνα με την οποία η αρετή είναι γνώση (επιστήμη), κατά συνέπεια διδακτή, όπως πρέσβευαν οι σοφιστές. Επίσης αντιτίθεται προς την αριστοκρατική αντίληψη του 5ου π.Χ. αιώνος, η οποία θεωρούσε ότι η αρετή οφείλει την προέλευση της στην φύση» (Κούτρας, 1995, σελ. 28). Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι οι αρετές προκύπτουν με την άσκηση και στηρίζονται στην αγαθή πράξη.
    Για να αποσαφηνίσει και να εξηγήσει το κριτήριο σύμφωνα με το οποίο διαμορφώνονται οι έξεις, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δυο παραδείγματα. Στο πρώτο παρουσιάζεται ο σώφρονας άνθρωπος, ο οποίος απέχει από την ικανοποίηση των σωματικών ηδονών, δηλαδή αυτών που επιφέρουν κάποια βλάβη ή αποδεικνύονται εκ των υστέρων επιζήμιες για το άτομο. Ο σώφρονας άνθρωπος χαίρεται, επειδή μπορεί και απέχει από την ικανο­ποίηση των ηδονών. Ο ακόλαστος είναι αυτός ο οποίος λυπάται και υπο­φέρει, όταν απέχει από τις υλικές απολαύσεις.
    Το δεύτερο παράδειγμα αφορά στον τρόπο που αντιδρά ο άνθρωπος εμπρός στα δεινά. Έτσι, ο ανδρείος είναι αυτός ο οποίος αντιμετωπίζει τις δυσκολίες και τις αντιξοότητες του βίου και μπορεί να χαίρεται ή, τουλά­χιστον, δεν λυπάται και δεν καταβάλλεται από αυτές, όπως κάνει ο δειλός.
    Με άλλα λόγια η εκδήλωση κάποιας ηθικής συμπεριφοράς ή στάσης δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι κάποιος άνθρωπος είναι συνετός, σώφρονας. Ο Αριστοτέλης θεωρεί επιπλέον ότι ο σώφρονας όχι μόνο απέ­χει από τις ηδονές, αλλά και ότι αισθάνεται γι” αυτό τον λόγο ευχαρίστη­ση και ικανοποίηση.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΕΞΙΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 6

    ΕΝΟΤΗΤΑ 6η
    Μετάφραση
    [Δεν πρέπει όμως,να το πούμε μόνο έτσι, ότι η αρετή είναι «έξη». Πρέπει να πούμε και τι λογής »έξη» είναι. Ας πούμε λοιπόν πως η κάθε αρετή, όποιου πράγματος είναι αρετή, και το ίδιο το πράγμα το κάνει να φτάσει στην πιο· «τέλεια” κατάσταση του και επιπλέον το βοηθεί να εκτελέσει με τον σωστό τρόπο το έργο του» π.χ. η αρετή του ματιού και το ίδιο το μάτι το κάνει τέλειο, αλλά επίσης και, το έργο του, αφού η αρετή του ματιού. Είναι που κάνει να βλέπουμε καλά. Όμοια η αρετή του αλόγου: α) κάνει το ίδιο το άλογο τέλειο, και β) το κάνει ικανό να τρέξει, να κρατήσει τον αναβάτη και να σταθεί αντιμέτωπο με τον εχθρό. Αν λοιπόν έτσι έχει το πράγμα σε κάθε περίπτωση, τότε και του ανθρώπου η αρετή θα είναι, λέω, η «έξη» από την οποία ξεκινά και το ότι ο άνθρωπος γίνεται καλός και το ότι θα μπορέσει να εκτελέσει καλά το έργο που του ανήκει. Πώς θα γίνει αυτό, μπορεί με τον ακόλουθο τρόπο να γίνει φανερό, αν εξετάσουμε δηλαδή να δούμε την ιδιαίτερη φύση της.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Ο Αριστοτέλης στην αρχή της ενότητας διατυπώνει το εξής συμπέρα­σμα: η αρετή είναι μια έξις,δηλαδή μια ιδιότητα σταθερή του ανθρώπινου χαρακτήρα. Επιπλέον, κάθε έξις έχει μια συγκεκριμένη ποιότητα, για την οποία ο Σταγειρίτης διερωτάται στην αρχή της ενότητας. Με άλλα λόγια θέτει το ερώτημα για το ποιο είναι το κύριο γνώρισμα κάθε αρετής.
    Ο ορισμός της αρετής ως έξεως δεν είναι επαρκής, μένει ημιτελής, εάν δεν προσδιορίσουμε την ποιότητα, το γνώρισμα της αρετής, και αυτό επειδή υπάρχουν καλές και κακές έξεις (π.χ. ευσέβεια-ασέβεια, δικαιοσύνη-αδικία).
    Η έννοια της έξεως κατά τον Αριστοτέλη ως προς την ποιότητα της είναι ουδέτερη. Δηλαδή μπορεί να αποκτήσει θετική ή αρνητική αξία ή σημασία.
    Η ποιότητα των έξεων εξαρτάται από το αν συμβάλλουν στην τελείω­ση, την βελτίωση του ανθρώπου (αρετές). Οι αρετές (καλές έξεις) καθι­στούν τον άνθρωπο ικανό να εκπληρώσει το έργο του, να φθάσει στην τελειότητα. Ο Αριστοτέλης προϋποθέτει στο σημείο αυτό ότι εκ φύσεως ο άνθρωπος έχει έναν σκοπό και έναν προορισμό, ένα τέλος, όπως και το καθένα από τα όντα, προς τον οποίο προσπαθεί να φθάσει.
    Οι έξεις που συμβάλλουν στην καλλιέργεια είναι οι θετικές, ενώ οι αρνητικές είναι αυτές που οδηγούν στην κακία.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΩΣ ΜΕΣΟΤΗΤΑ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 7

    ΕΝΟΤΗΤΑ 7η
    Μετάφραση
    [Σε καθετί λοιπόν που είναι συνεχές και διαιρετό μπορούμε να πάρουμε ένα κομμάτι μεγαλύτερο, ένα κομμάτι, μικρότερο ,είτε σε σχέση προς το ίδιο το πράγμα, είτε «σε σχέση προς εμάς… Όταν λέω «μέσον σε σχέση προς το πράγμα», εννοώ «αυτό που απέχει εξίσου από καθένα από τα δύο άκρα»· αυτό, φυσικά, είναι ένα, και το ίδιο για όλους. Όταν, πάλι, λέω «μέσον σε σχέση προς εμάς»., εννοώ «αυτό που δεν είναι ούτε πάρα πολύ ούτε πολύ λίγο», κάτι που, βέβαια, δεν είναι ούτε ένα ούτε το ίδιο για όλους. Παράδειγμα: Αν τα δέκα είναι πολλά και τα δύο λίγα, μέσον σε σχέση προς το πράγμα θεωρείται το έξι, αφού αυτό» υπερέχει και υπερέχεται κατά τον ίδιο αριθμό μονάδων. Αυτό βέβαια είναι το μέσον σύμφωνα με τις διδασκαλίες της αριθμητικής. Το μέσον όμως το σε σχέση προς εμάς δεν θα το ορίσουμε έτσι, γιατί αν για ένα άτομο είναι πολύ το να φάει δέκα «μερίδες» και λίγο το να φάει δύο, δεν θα πει πως ο προπονητής θα ορίσει έξι «μερίδες», γιατί και αυτή η ποσότητα μπορεί να είναι “πολλή για αυτόν πού θα τη φάει ή λίγη: λίγη για έναν Μίλωνα, πολλή για τον αρχάριο στη γύμναση. Το ίδιο ισχύει και στο τρέξιμο ή την πάλη. Συμπέρασμα: Ο ειδικός αποφεύγει την υπερβολή ή την έλλειψη και ψάχνει να βρει το μέσον αυτό είναι η τελική του προτίμηση -φυσικά όχι το μέσον το σε -σχέση προς το πράγμα, αλλά το σε σχέση προς εμάς.] .
    ΣΧΟΛΙΑ
    Στην προηγούμενη ενότητα , ο φιλόσοφος θέτει σαφώς ένα σημαντικό ερώτημα : ποία τις εστίν η φύσις αυτής (=της αρετής) . Η απάντηση που δίνει είναι ότι η ουσία αυτής της αρετής είναι η μεσότητα, δηλαδή η τήρηση του μέτρου. Ο Αριστοτέλης εφαρμόζει την έννοια της μεσότητας σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης δράσης . Η ιδέα του μέτρου είναι βέβαια παλιά . Υπάρχει και στους Πυθαγόρειους φιλοσόφους ,στους Ιπποκρατικούς γιατρούς ,στον Δημόκριτο, στον Πλάτωνα, που ειδικά ο τελευταίος της έδωσε μεγάλο βάθος. Ωστόσο ,ο Αριστοτέλης μετέπλασε την έννοια της μεσότητας σε γενική ηθική αρχή. Από την άποψη της εμπειρίας η μεσότητα είναι αρετή, δηλαδή τέλεια ισορρόπηση μεταξύ δυο αντίθετων παθών. Το αγαθό δεν είναι αμεσότητα μεταξύ δυο κακών ,αλλά αντίθεση προς το κακό και συνεχής νίκη εναντίον του. Το νόημα της μεσότητας δεν είναι ο συμβιβασμός . Η απόλυτη αξία της αρετής δεν μας επιτρέπει να την θεωρήσουμε ως κάτι μεταξύ των δυο άκρων ή ως συμβιβαστική “λύση” δυο αντίθετων θέσεων. Γι” αυτό ο Αριστοτέλης λέει ότι η αρετή ως υπέρτατη τελειότητα των ενεργειών δεν είναι μεσότητα ,αλλά ακρότητα .
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «ΦΥΣΗ, ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΑΡΕΤΗ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 8

    ΕΝΟΤΗΤΑ 8η
    Μετάφραση
    [Αν λοιπόν η κάθε τέχνη εκπληρώνει σωστά το έργο της με αυτόν τον τρόπο, έχοντας στραμμένο το βλέμμα της προς το μέσον και κατευθύνοντας προς αυτό όλα τα έργα της (γι” αυτό και συνηθίζουμε να λέμε στο τέλος για όλα τα πετυχημένα έργα, πως τίποτε δεν έχουμε να προσθέσουμε σ” αυτά ή να τους αφαιρέσουμε, δεδομένου ότι η υπερβολή και η έλλειψη, φθείρουν το σωστό, ενώ η μεσότητα το διασώζει —και οι καλοί τεχνίτες εργάζονται, όπως λέμε, με το βλέμμα τους στραμμένο προς αυτό), κι αν η αρετή είναι, όπως και η φύση, ακριβέστερη και ανώτερη από κάθε τέχνη, τότε η αρετή έχει», λέω, ως στόχο της το μέσον. Φυσικά, μιλώ για την ηθική αρετή, γιατί αυτή είναι που αναφέρεται στα πάθη και στις πράξεις: σ” αυτά υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και το μέσον.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Οι όροι επιστήμη και τέχνη έχουν σχεδόν το ίδιο σημασιολογικό περιεχόμενο στην ενότητα . Ωστόσο, οι έννοιες αυτές δεν έχουν καμιά σχέση με τους ίδιους όρους ,όταν χρησιμοποιούνται από τον Αριστοτέλη ως διανοητικές αρετές. Η φύση είναι ανώτερη από την τέχνη ,γιατί κάθε φυσική ύπαρξη τείνει προς την τελειότερη μορφή της ,την ολοκλήρωσή της ,ενώ κάθε έργο βάναυσης ή καλής τέχνης μένει αμετάβλητο και δεν τείνει πουθενά. Η τέχνη μιμείται την φύσιν (Φυσικά ΙΙ, 194 a 21) .Η αρετή είναι ανώτερη από κάθε τέχνη ,αφού μορφοποιεί στην ουσία του τον άνθρωπο. Και οι τρεις έχουν τη δυνατότητα δημιουργίας κάποιας μορφής : η τέχνη μορφοποιεί το υλικό της ,η φύση δημιουργεί επίσης μορφή ,ενώ η αρετή δίνει μορφή στην προσωπικότητα του ανθρώπου. Ωστόσο, η φύση είναι ανώτερη από την τέχνη ,γιατί η φύση κατευθύνει κάθε ον σε κάποιο σκοπό ,στην τελειότητα, ενώ το έργο τέχνης παραμένει αμετάβλητο.
    Ο φιλόσοφος θεωρεί ότι μια τέχνη είναι ενάρετη ,όταν επιδιώκει τη μεσότητα και όταν κατευθύνει τη δραστηριότητα και τα έργα της προς την επίτευξη αυτού του σκοπού. Έτσι τα έργα της ενάρετης τέχνης είναι τέλεια ,δεν τα χαρακτηρίζει έλλειψη ούτε υπερβολή.
    Ο Αριστοτέλης ορίζει τα άριστα έργα : είναι εκείνα από τα οποία δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε (έλλειψη) ή να προσθέσουμε (υπερβολή) ,χωρίς να μειωθεί ή να χαθεί αξία τους. Αντίθετα, η μεσότητα συμβάλλει στη διατήρηση της αξίας των άριστων έργων. Υφολογικά, χρησιμοποιεί αλλεπάλληλες αρνήσεις ,για να αποκλείσει και τις δυο ακρότητες και να αναδείξει τη σημασία της μεσότητας. Στην Ποιητική του, ο Αριστοτέλης, υποστηρίζει ότι το έργο τέχνης δεν είναι ούτε πάμμικρον (= πολύ μικρό) ούτε υπερμέγεθες (= πολύ μεγάλο). (Ποιητική 1405 b). Επηρεασμένος από τον Πλάτωνα σαφώς που υποστηρίζει ότι το μέτρο και η συμμετρία συνεπάγονται την αρετή και την ομορφιά.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΑΡΕΤΗ ΩΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΡΙΚΟΤΗΤΑΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 9
    ΕΝΟΤΗΤΑ 9
    Μετάφραση
    [Παραδείγματος χάριν μπορεί κανείς να φοβηθεί ή να δείξει θάρρος, να επιθυμήσει, να οργισθεί ή να σπλαχνισθεί, γενικά να νιώσει ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια, και σε μεγαλύτερο και σε μικρότερο βαθμό, κι ούτε το ένα ούτε το άλλο από τα δύο αυτά είναι καλό. Να τα αισθανθεί όμως κανείς όλα αυτά τη στιγμή που πρέπει, σε σχέση με τα πράγματα που πρέπει, σε σχέση με τους ανθρώπους που πρέπει, για τον-λόγο που πρέπει και με τον τρόπο που πρέπει, αυτό είναι, κατά κάποιον τρόπο, το μέσον και το άριστο -αυτό το δεύτερο έχει, βέβαια, άμεση σχέση με την αρετή. Όμοια και στις πράξεις υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και το μέσον- η αρετή αναφέρεται στα- «πάθη» και στις πράξεις: σ” αυτά η υπερβολή αποτελεί λάθος και ψέγεται, το ίδιο και η έλλειψη, ενώ το μέσον επαινείται και είναι το ορθό. Φυσικά, τα δύο αυτά, ο έπαινος και η επιτυχία του ορθού, πάνε μαζί με την αρετή. Ένα είδος μεσότητας είναι λοιπόν η αρετή, έτσι που έχει για στόχο της το μέσον.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Στην ενότητα αυτή ο Αριστοτέλης διευκρινίζει ακόμη περισσότερο την έννοια της μεσότητας. Για το σκοπό αυτό, χρησιμοποιεί παραδείγματα συναισθημάτων να αποδείξει ότι υφίσταται σ’ αυτά η έννοια της υπερβολής και της έλλειψης . Η ενότητα εισάγεται με το «οιον» που μας προϊδεάζει σχετικά με το τί πρόκειται να επακολουθήσει.
    Ο φιλόσοφος υποστηρίζει ότι μπορεί κανείς να αισθανθεί διάφορα συναισθήματα όπως φόβο, θάρρος , οργή, ευσπλαχνία .Γενικότερα, αυτά τα συναισθήματα είναι ευχάριστα ή δυσάρεστα σε βαθμό από όσο πρέπει ή χρειάζεται . Σ’ αυτές τις περιπτώσεις έχουμε την υπερβολή και την έλλειψη. Αντίθετα, η μεσότητα ,που είναι και το άριστον κατά τον Αριστοτέλη ,επιτυγχάνεται στη σφαίρα των συναισθημάτων ,όταν κανείς συναισθάνεται αυτά που πρέπει την κατάλληλη στιγμή ,σε σχέση με τους ανθρώπους και τα πράγματα που πρέπει, για τους λόγους που πρέπει και επίσης με τον κατάλληλο για την περίπτωση τρόπο. Το ίδιο ισχύει και για τις πράξεις . Στην περίπτωση αυτή το σφάλμα κατακρίνεται και καταδικάζεται ,όπως και η έλλειψη, ενώ αντίθετα η μεσότητα επικροτείται. Καταλήγει τονίζοντας ότι τα συναισθήματα και οι πράξεις συνδέονται με την αρετή ,η οποία αποτελεί μια μορφή μεσότητας.
    πηγή: Stratilio’s Cloud
    Rate this:

    Rate This

    Αλλαγή
    One thought on “ΑΡΕΤΗ ΗΘΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ”

    Ο/Η Αλέξανδρος Ελλάνιος
    Νοεμβρίου 19, 2014 την 16:26 Αλλαγή

    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «Η ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΑΡΕΤΗ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 1
    Ενότητα 1η

    Μετάφραση
    [ Δύο λοιπόν, όπως είδαμε, είναι τα είδη της αρετής, η διανοητική και η ηθική. Η διανοητική αρετή χρωστάει και τη γένεση και την αύξηση της κατά κύριο λόγο στη διδασκαλία (γι” αυτό κι εκείνο που χρειάζεται γι” αυτήν είναι η πείρα και ο χρόνος), ενώ η ηθική αρετή είναι αποτέλεσμα του έθους (και το ίδιο της το όνομα, άλλωστε, μικρή μόνο διαφορά παρουσιάζει από τη λέξη έθος). Αυτό ακριβώς κάνει φανερό ότι καμιά ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Πραγματικά, δεν υπάρχει πράγμα εφοδιασμένο από τη φύση μι κάποιες ιδιότητες, που να μπορείς να το συνηθίσεις να αποκτήσει άλλες ιδιότητες. Παράδειγμα η πέτρα: καμωμένη από, τη φύση να πηγαίνει προς τα κάτω, δεν είναι δυνατό να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα πάνω, έστω κι αν χιλιάδες φορές προσπαθήσει κανείς να της το μάθει πετώντας την και ξαναπετώντας την προς τα πάνω· ούτε η φωτιά μπορεί να συνηθίσει να πηγαίνει προς. τα κάτω» γενικά δεν υπάρχει πράγμα καμωμένο από τη φύση να συμπεριφέρεται με έναν ορισμένο τρόπο, που να μπορεί να συνηθίσει να συμπεριφέρεται με άλλον τρόπο. Συμπέρασμα: οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως -ούτε όμως και είναι αντίθετη προς τη φύση μας η γένεση τους μέσα μας: η φύση μας έκανε επιδεκτικούς στις αρετές, τέλειοι όμως σ” αυτές γινόμαστε με τη διαδικασία του έθους.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Αφού προηγουμένως ο Αριστοτέλης έχει αποδείξει ότι οι αρετές είναι δυο ειδών : διανοητικές και ηθικές, μας εξηγεί ότι η διανοητικές οφείλουν τη δημιουργία και την αύξησή τους στη διδασκαλία και στην εξάσκηση κυρίως , ενώ αντίθετα οι ηθικές αρετές είναι αποτέλεσμα συνήθειας και ότι καμιά από αυτές δεν υπάρχει μέσα μας από τη φύση. Για να αποδείξει την άποψη αυτή φέρνει δυο παραδείγματα από το φυσικό περιβάλλον : τη ρίψη της πέτρας προς τα πάνω και τη φωτιά . Και στις δυο περιπτώσεις αποδεικνύεται ότι καθετί φυσικό που έχει συνηθίσει να φέρεται με ένα συγκεκριμένο τρόπο ή να εκτελεί ορισμένες συγκεκριμένες πράξεις ,δεν είναι δυνατό να αλλάξει αυτή τη “συνήθεια” .
    Έτσι, με βάση την επαγωγική μέθοδο ,καταλήγει ότι οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας από τη φύση ,απλά εμείς είμαστε επιδεκτικοί στις αρετές και γινόμαστε τέλειοι με τη συνήθεια.
    Το ήθος δεν είναι απλά συνυφασμένο με το έθος ,δηλαδή τη συνήθεια ,την άσκηση σε ένα συγκεκριμένο τρόπο συμπεριφοράς ,αλλά εξαρτάται σε απόλυτο βαθμό από αυτό . Στο τέλος των Ηθικών Νικομαχείων ,ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να εγκαθιδρύσει ένα ευγενές ήθος στις ψυχές των νέων και καταλήγει να αποκλείσει τη φύση ,η οποία στο κάτω-κάτω δεν εξαρτάται από μας ,και τη διδαχή που δεν φέρνει αποτελέσματα σε όλους και να τονίσει τη σημασία που έχει να καλλιεργηθεί η ψυχή του νέου με σύστημα και υπομονή «τοις έθεσι».
    Ο Αριστοτέλης είναι ο μοναδικός φιλόσοφος που κατάφερε να κάνει τα απλά παραδείγματα και τα απλά δεδομένα της εμπειρίας ,δηλαδή τα απλά δεδομένα της καθημερινότητας ,αφετηρία για τη σκέψη του. Συχνά, ένα μόνο εμπειρικό δεδομένο μπορεί να είναι για τον Αριστοτέλη η ικανοποιητική βάση ,για να προχωρήσει στη διατύπωση μιας θεωρίας με συνέπειες μεγάλης σημασίας.
    Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη , τέλεια λέμε αυτά που έχουν φτάσει στο τέλος τους ,που είναι η πιο αξιόλογη στιγμή τους .Τα λέμε τέλεια με την έννοια ότι έχουν εκπληρώσει το τέλος τους, δηλαδή το σκοπό τους.
    Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δυο παραδείγματα ,για να αποδείξει την ισχύ των λόγων του και για να αποδείξει κατά τρόπο επαγωγικό την άποψη ότι οι ηθικές αρετές δεν είναι έμφυτες αλλά ούτε και αντίθετες ή έξω από την ανθρώπινη φύση. Στο πρώτο παράδειγμα υποστηρίζει ότι η πέτρα ,η οποία λόγω της βαρύτητας κινείται προς τα κάτω ,δεν μπορεί με τον εθισμό να αποκτήσει τη δυνατότητα να κινείται προς τα πάνω, όσο κι αν προσπαθήσει κανείς. Στο δεύτερο παράδειγμα αναφέρει ότι η φωτιά λόγω του θερμού αέρα κινείται προς τα πάνω ,όσο κι αν προσπαθήσει κανείς να τη “συνηθίσει” να κινείται προς τα κάτω.
    Το ύφος που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης είναι απλό και λιτό ,διακρίνεται για τη σαφήνεια και την επιστημονική του ακρίβεια ως προς τη χρήση των όρων και την έκφραση των διανοημάτων του. Απουσιάζουν τα επίθετα και τα λογοτεχνικά σχήματα λόγου. Στόχος του είναι η εκλαϊκευση των ιδεών του και η κατανόησή τους από όλους.

  3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ «Η ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΑΡΕΤΗ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 1
    Ενότητα 1η
    Μετάφραση[ Δύο λοιπόν, όπως είδαμε, είναι τα είδη της αρετής, η διανοητική και η ηθική. Η διανοητική αρετή χρωστάει και τη γένεση και την αύξηση της κατά κύριο λόγο στη διδασκαλία (γι” αυτό κι εκείνο που χρειάζεται γι” αυτήν είναι η πείρα και ο χρόνος), ενώ η ηθική αρετή είναι αποτέλεσμα του έθους (και το ίδιο της το όνομα, άλλωστε, μικρή μόνο διαφορά παρουσιάζει από τη λέξη έθος). Αυτό ακριβώς κάνει φανερό ότι καμιά ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Πραγματικά, δεν υπάρχει πράγμα εφοδιασμένο από τη φύση μι κάποιες ιδιότητες, που να μπορείς να το συνηθίσεις να αποκτήσει άλλες ιδιότητες. Παράδειγμα η πέτρα: καμωμένη από, τη φύση να πηγαίνει προς τα κάτω, δεν είναι δυνατό να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα πάνω, έστω κι αν χιλιάδες φορές προσπαθήσει κανείς να της το μάθει πετώντας την και ξαναπετώντας την προς τα πάνω· ούτε η φωτιά μπορεί να συνηθίσει να πηγαίνει προς. τα κάτω» γενικά δεν υπάρχει πράγμα καμωμένο από τη φύση να συμπεριφέρεται με έναν ορισμένο τρόπο, που να μπορεί να συνηθίσει να συμπεριφέρεται με άλλον τρόπο. Συμπέρασμα: οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας εκ φύσεως -ούτε όμως και είναι αντίθετη προς τη φύση μας η γένεση τους μέσα μας: η φύση μας έκανε επιδεκτικούς στις αρετές, τέλειοι όμως σ” αυτές γινόμαστε με τη διαδικασία του έθους.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Αφού προηγουμένως ο Αριστοτέλης έχει αποδείξει ότι οι αρετές είναι δυο ειδών : διανοητικές και ηθικές, μας εξηγεί ότι η διανοητικές οφείλουν τη δημιουργία και την αύξησή τους στη διδασκαλία και στην εξάσκηση κυρίως , ενώ αντίθετα οι ηθικές αρετές είναι αποτέλεσμα συνήθειας και ότι καμιά από αυτές δεν υπάρχει μέσα μας από τη φύση. Για να αποδείξει την άποψη αυτή φέρνει δυο παραδείγματα από το φυσικό περιβάλλον : τη ρίψη της πέτρας προς τα πάνω και τη φωτιά . Και στις δυο περιπτώσεις αποδεικνύεται ότι καθετί φυσικό που έχει συνηθίσει να φέρεται με ένα συγκεκριμένο τρόπο ή να εκτελεί ορισμένες συγκεκριμένες πράξεις ,δεν είναι δυνατό να αλλάξει αυτή τη “συνήθεια” .
    Έτσι, με βάση την επαγωγική μέθοδο ,καταλήγει ότι οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μας από τη φύση ,απλά εμείς είμαστε επιδεκτικοί στις αρετές και γινόμαστε τέλειοι με τη συνήθεια.
    Το ήθος δεν είναι απλά συνυφασμένο με το έθος ,δηλαδή τη συνήθεια ,την άσκηση σε ένα συγκεκριμένο τρόπο συμπεριφοράς ,αλλά εξαρτάται σε απόλυτο βαθμό από αυτό . Στο τέλος των Ηθικών Νικομαχείων ,ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να εγκαθιδρύσει ένα ευγενές ήθος στις ψυχές των νέων και καταλήγει να αποκλείσει τη φύση ,η οποία στο κάτω-κάτω δεν εξαρτάται από μας ,και τη διδαχή που δεν φέρνει αποτελέσματα σε όλους και να τονίσει τη σημασία που έχει να καλλιεργηθεί η ψυχή του νέου με σύστημα και υπομονή «τοις έθεσι».
    Ο Αριστοτέλης είναι ο μοναδικός φιλόσοφος που κατάφερε να κάνει τα απλά παραδείγματα και τα απλά δεδομένα της εμπειρίας ,δηλαδή τα απλά δεδομένα της καθημερινότητας ,αφετηρία για τη σκέψη του. Συχνά, ένα μόνο εμπειρικό δεδομένο μπορεί να είναι για τον Αριστοτέλη η ικανοποιητική βάση ,για να προχωρήσει στη διατύπωση μιας θεωρίας με συνέπειες μεγάλης σημασίας.

    Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη , τέλεια λέμε αυτά που έχουν φτάσει στο τέλος τους ,που είναι η πιο αξιόλογη στιγμή τους .Τα λέμε τέλεια με την έννοια ότι έχουν εκπληρώσει το τέλος τους, δηλαδή το σκοπό τους.
    Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δυο παραδείγματα ,για να αποδείξει την ισχύ των λόγων του και για να αποδείξει κατά τρόπο επαγωγικό την άποψη ότι οι ηθικές αρετές δεν είναι έμφυτες αλλά ούτε και αντίθετες ή έξω από την ανθρώπινη φύση. Στο πρώτο παράδειγμα υποστηρίζει ότι η πέτρα ,η οποία λόγω της βαρύτητας κινείται προς τα κάτω ,δεν μπορεί με τον εθισμό να αποκτήσει τη δυνατότητα να κινείται προς τα πάνω, όσο κι αν προσπαθήσει κανείς. Στο δεύτερο παράδειγμα αναφέρει ότι η φωτιά λόγω του θερμού αέρα κινείται προς τα πάνω ,όσο κι αν προσπαθήσει κανείς να τη “συνηθίσει” να κινείται προς τα κάτω.
    Το ύφος που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης είναι απλό και λιτό ,διακρίνεται για τη σαφήνεια και την επιστημονική του ακρίβεια ως προς τη χρήση των όρων και την έκφραση των διανοημάτων του. Απουσιάζουν τα επίθετα και τα λογοτεχνικά σχήματα λόγου. Στόχος του είναι η εκλαϊκευση των ιδεών του και η κατανόησή τους από όλους.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΠΡΑΞΗΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 2
    ΕΝΟΤΗΤΑ 2η
    Μετάφραση
    Για καθετί που το έχουμε από τη φύση, πρώτα έχουμε τη δυνατότητα του να ενεργήσει.· Στην ενέργεια την ίδια φτάνουμε ύστερα (το πράγμα γίνεται φανερό στις αισθήσεις μας· πραγματικά, τις αισθήσεις της όρασης ή της ακοής δεν τις αποκτήσαμε έχοντας δει ή έχοντας ακούσει πολλές φορές, αλλά αντίθετα: έχοντάς τες τις χρησιμοποιήσαμε, δεν τις απο­κτήσαμε με τη χρήση). Τις αρετές όμως τις αποκτούμε αφού πρώτα τις ε­φαρμόσουμε στην πράξη – όπως ακριβώς γίνεται και στις άλλες τέχνες.· Τα πράγματα δηλαδή που πρέπει πρώτα να τα μάθουμε προτού αρχίσουμε να τα κάνουμε, τα μαθαίνουμε κάνοντας τα.· Π.χ. οι οικοδόμοι γίνονται χτίζοντας σπί­τια, κιθαριστές παίζοντας κιθάρα, με τον ίδιο τρόπο γινόμαστε: δίκαιοι κάνο­ντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας σώφρονες πράξεις, ανδρείοι κάνο­ντας ανδρείες πράξεις.

    ΣΧΟΛΙΑ
    Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι για καθετί που έχουμε από τη φύση μας ,πρώτα έχουμε τη δυνατότητά του να ενεργήσει. Έπειτα φτάνουμε στην ενέργεια. Τις αρετές ωστόσο ,τις αποκτούμε αφού πρώτα τις εφαρμόσουμε στην πράξη .
    ο Αριστοτέλης αναφέρεται σε τριών ειδών δυνάμεις : α) σ” αυτές που υπάρχουν με τη γέννησή μας (συγγενείς) ,β) σ” αυτές που αποκτούμε με το έθος ,δηλαδή την άσκηση, και γ) σ’ αυτές που αποκτούμε με τη μάθηση. Παράδειγμα της πρώτης δύναμης είναι οι αισθήσεις ,δηλαδή οι επιμέρους αντιληπτικές μας ικανότητες (όραση,ακοή κ.ά) .Παράδειγμα της δεύτερης είναι το αυλειν ,την ικανότητά μας να παίζουμε αυλό. Παράδειγμα της τρίτης , είναι οι τέχνες ή καλύτερα οι επιστημονικές γνώσεις . Οι δυο πρώτες συνδέονται με το λογικό στοιχείο του ανθρώπου ,ενώ η τρίτη με το άλογο στοιχείο,κι αυτό φανερώνει ότι στο έθος εμπεριέχεται κάποιο στοιχείο λογικής, λόγου. Με βάση λοιπόν την άποψη ότι η ηθική αρετή προϋποθέτει το έθος ,καταλαβαίνουμε καλύτερα την πίστη του ότι οι ηθικές αρετές σχετίζονται με το επιθυμητικόν μέρος της ψυχής μας,όπου συνδυάζεται το λογικό με το α-λογο στοιχείο μας.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ ΩΣ ΕΘΟΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΟΚΟΜΑΧΕΙΑ 3

    ΕΝΟΤΗΤΑ 3η
    Μετάφραση
    [Την επιβεβαίωση μας την προσφέρει και αυτό που γίνεται στις πολιτείες· πραγματικά, οι νομοθέτες κάνουν καλούς τους πολίτες τους ασκώντας τους να αποκτούν τις συγκεκριμένες συνήθειες -αυτή είναι η θέληση του κάθε νομοθέτη, και όσοι δεν τα καταφέρνουν σ” αυτό, δεν πετυχαίνουν στο έργο τους· σ” αυτό, άλλωστε, και διαφέρει τελικά το ένα πολίτευμα από το άλλο, το καλό από το λιγότερο καλό. Επίσης: Η γένεση κάθε αρετής και η φθορά της έχουν την ίδια αρχή και γίνονται με τα ίδια μέσα -έτσι ακριβώς γίνεται και στις τέχνες: παίζοντας κιθάρα γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές· το ίδιο και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι: χτίζοντας με καλό τρόπο σπίτια θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, χτίζοντας τα όμως με κακό τρόπο θα γίνουν κακοί · αν δεν ήταν έτσι, δεν θα υπήρχε ανάγκη δασκάλου, και όλοι θα ήταν καλοί ή κακοί εκ γενετής.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Ο Αριστοτέλης τονίζει τη συμβολή και στην περίπτωση των ηθικών αρετών τη διδασκαλία μέσω του εθισμού στις ενάρετες πράξεις . Αναφέρεται στο έργο του νομοθέτη και του δασκάλου ,για να αποδείξει το ρόλο της διδασκαλίας και γενικότερα της παιδείας που ο Αριστοτέλης ,όπως και ο Πλάτων ,το θεωρούσε ένα από τα σπουδαιότερα έργα της πολιτείας.
    Επιδίωξη άλλη δεν έχουν οι νομοθέτες παρά να κάνουν αγαθούς πολίτες , με τον ίδιο τρόπο και ο κάτοχος ή γνώστης μιας τέχνης θέλει να δει αγαθόν τεχνίτη το μαθητή του. Μολονότι όμως , αυτή είναι μια κοινή επιδίωξη για τους νομοθέτες ,συχνά βλέπουν ότι οι κόποι τους δεν έχουν καλά αποτελέσματα . Αυτό ενδεχομένως οφείλεται και στον ίδιο το νομοθέτη, όταν μάλιστα δεν ξέρει να βοηθήσει τους πολίτες του να ασκηθούν στην αρετή με τον τρόπο που πρέπει και σ” αυτό το σημείο η αντιστοιχία με τις τέχνες είναι φανερή. Όταν λοιπόν ,επισημαίνει ο Αριστοτέλης , μιλούμε για διαφορά πολιτεύματος από πολίτευμα, εννοούμε ότι με το ένα οι πολίτες ασκήθηκαν περισσότερο στην αρετή ,με το άλλο λιγότερο. Πιστεύει στο σημείο αυτό ότι όλα τα πολιτεύματα είναι καλά ,γιατί όλοι οι νομοθέτες επιδιώκουν να κάνουν τους πολίτες ενάρετους. Αν τελικά διαπιστώνουμε διαφορές στα πολιτεύματα ,αυτό γίνεται γιατί διαφέρουν ως προς την τελειότητα τους .Με το λιγότερο τέλειο πολίτευμα ,δεν περνούμε στην περιοχή του κακού πολιτεύματος . Απλά όσο καλύτερο είναι το πολίτευμα ,τόσο περισσότερο οι πολίτες ασκούνται σε ενάρετες πράξεις . Η διάκριση επομένως σε αγαθά και σε φαύλα πολιτεύματα γίνεται με κριτήριο τη μεγαλύτερη ή τη μικρότερη βοήθεια που προσφέρουν στον πολίτη οι νομοθέτες ,για να κατακτήσει ,με τη δική τους καθοδήγηση ,την αρετή.
    Το θεμελιώδες αντιθετικό ζεύγος που εντοπίζουμε στην ενότητα αυτή είναι οι φιλοσοφικές έννοιες της γενέσεως και της φθοράς . Εξάλλου ,ο Αριστοτέλης έχει συγγράψει ένα έργο με τον τίτλο “Περί Γενέσεως και Φθοράς ” . Γι’ αυτές τις αντίθετες έννοιες ο Αριστοτέλης δέχεται : α) την άποψη των μονιστών, που ανάγουν τη γένεση και τη φθορά στην αλλοίωση μιας και μοναδικής ουσίας , β) την άποψη των πλουραλιστών ,που ορίζουν τη γένεση ως σύνδεση διαφορετικών στοιχείων κατά τέτοιο τρόπο ,ώστε να απαρτίζουν ένα ολοκληρωμένο σύνολο ,ενώ τη φθορά ως αποσύνδεση των στοιχείων αυτών. Ο Αριστοτέλης συνδέει τα αντιθετικά μέλη του ζεύγους (γένεσις -φθορά) με τον εθισμό και την ηθική πράξη υποστηρίζοντας ότι οι ηθικές αρετές γεννιούνται από την επίδοση σε ανάλογες ηθικές πράξεις και οι πράξεις ,όταν παραβιάζουν τους κανόνες της ηθικής, τότε φθείρουν τις ηθικές αρετές.
    Στην ενότητα αυτή δίνει έμφαση στη διδασκαλία και στο ρόλο του δασκάλου σχετικά με την ανάπτυξη των ηθικών αρετών . Στο σημείο αυτό ο Σταγειρίτης αποδέχεται την άποψη του Σωκράτη ότι η αρετή μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διδασκαλίας.
    Ακόμη , στην ενότητα αναδεικνύεται η σημασία της ηθικής ως βάση της πολιτικής. Ο Αριστοτέλης ακολουθεί την πλατωνική πολιτική θεωρία ,σύμφωνα με την οποία το κράτος ,η πολιτεία ,αποβλέπει στην ανάπτυξη όλων των πολιτών. Άρα και ο νομοθέτης-πολιτικός παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στον εθισμό των πολιτών στο αγαθό ,ώστε να γίνουν ενάρετοι μέσα από την τήρηση των νόμων.
    Η παιδευτική αξία των νόμων είναι πολύ σημαντική γιατί διευκολύνουν και προωθούν την ανάπτυξη και καλλιέργεια των αρετών ,ενώ απαγορεύουν ,αναστέλλουν, εμποδίζουν την ανάπτυξη των κακών συμπεριφορών και ηθών. Αντίθετα, η επιπόλαιη και πρόχειρη σύνταξη νόμων είναι επιζήμια.
    Ο Περικλής στον Επιτάφιο λόγο του αναφέρεται στην ανδρεία του πολίτη ,την οποία αποδίδει στην πίεση ή την εκπαιδευτική ,παιδαγωγική αξία και επίδραση των νόμων στον άνθρωπο (Θουκ. ΙΙ, 39,4) ,όπως δέχεται και ο Αριστοτέλης . Ο Περικλής αποδίδει αυτή την αρετή στο γενναίο και ανδρείο ήθος των πολιτών ,ενώ ο Αριστοτέλης στη λειτουργία του πολιτεύματος και στην παιδευτική επίδραση των νόμων. Η διαφορά των δύο απόψεων έγκειται στο ότι η πρώτη, του φιλοσόφου, υπογραμμίζει την αξία του πολιτεύματος στην ηθική διάπλαση του ανθρώπου, στη διαμόρφωση των αρετών, ενώ η δεύτερη, του πολιτικού, αναδεικνύει και υπερτονίζει την εγγενή ιδιοσυγκρασία και τα κοινωνικά ή φυλετικά χαρακτηριστικά των πολιτών.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 4
    ΕΝΟΤΗΤΑ 4η
    Μετάφραση
    [Το ίδιο συμβαίνει και με τις αρετές: κάνοντας αυτά που κάνουμε στην καθημερινή μας συνάφεια με τους άλλους ανθρώπους άλλοι γινόμαστε δίκαιοι και άλλοι άδικοι· επίσης: κάνοντας αυτά που κάνουμε στις επικίνδυνες και φοβερές περιστάσεις της ζωής και αποκτώντας σιγά-σιγά τη συνήθεια να αισθανόμαστε φόβο ή θάρρος, άλλοι γινόμαστε ανδρείοι και άλλοι δειλοί. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και σε σχέση με τις επιθυμίες και την οργή: άλλοι γίνονται σώφρονες και πράοι και άλλοι ακόλαστοι και οργίλοι, οι πρώτοι με το να συμπεριφέρονται έτσι στις περιστάσεις αυτές και οι άλλοι με τον αντίθετο τρόπο. Με δυο λόγια: οι έξεις γεννιούνται από την επανάληψη όμοιων ενεργειών. Γι’ αυτό και πρέπει να φροντίζουμε οι ενέργειες μας να έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αφού οι έξεις είναι τελικά αντίστοιχες προς τις διαφορές που οι ενέργειες αυτές παρουσιάζουν μεταξύ τους. Δεν έχει λοιπόν μικρή σημασία να αποκτά κανείς όσο γίνεται πιο νέος αυτές ή εκείνες τις συνήθειες. Ίσα-ίσα έχει πολύ μεγάλη σημασία, ή μάλλον σημαίνει το παν.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Η συμπεριφορά του ανθρώπου διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην από­κτηση της αρετής. Ο Αριστοτέλης θεωρεί για παράδειγμα ότι οι άνθρωποι γίνονται ενάρετοι, μέσα από τον τρόπο που συναλλάσσονται και συμπεριφέ­ρονται προς τους άλλους (πράττοντες γαρ τα εν τοις συναλλάγμασι… γινόμεθα οι μεν δίκαιοι…), αλλά και ανδρείοι, αντιμετωπίζοντας τις δυσκολίες και τους κινδύνους (πράττοντες δε τα εν τοϊς δεινοϊς… θαρρεϊν οι μεν ανδρείοι), και σώφρονες και πράοι (… οι μεν γαρ σώφρονες καί πράοι γίνονται). Επομένως, η ηθική πράξη, όπως αυτή εκπληρώνεται σε κρίσιμες και δύσκολες περιστάσεις του βίου, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την απόκτηση της αρετής.
    Η ηθική αρετή είναι κοινωνική, επειδή αναπτύσσεται μέσα από τις ανθρώ­πινες συναλλαγές και σχέσεις, από την εκδήλωση ορισμένης συμπεριφοράς και στάσης, από την εκτέλεση πράξεων ορισμένης ηθικής ποιότητας. Η συναναστροφή με τους άλλους είναι σημαντική για την ανάτπυξη ή την από­κτηση των ηθικών αρετών (οϊμέν εκ του ούτωσίέν αύτοϊς άναστρέφεσθαι .„.) και για την εκδήλωση μιας αντίστοιχης συμπεριφοράς.

    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΣΑΡΕΣΚΕΙΑ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 5

    ΕΝΟΤΗΤΑ 5η
    Μετάφραση
    [Σημάδι αποδεικτικό των έξεων πρέπει να θεωρούμε την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που συνοδεύει τις πράξεις μας. Αυτό θα πει: Όποιος μένει μακριά από τις σωματικές ηδονές και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση, είναι άνθρωπος σώφρων ακόλαστος, είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί. Επίσης: ο άνθρωπος που στέκεται να αντιμετωπίσει όλα τα επικίνδυνα πράγματα και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση ή, έστω, δεν τον δυσαρεστεί, είναι ανδρείος.· Δειλός είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί. Και όλα αυτά γιατί η ηθική αρετή σχετίζεται στην πραγματικότητα με την ευχαρίστηση και με τη δυσαρέσκεια: η ευχαρίστηση μας εξωθεί να κάνουμε ευτελή πράγματα, η δυσαρέσκεια μας κρατάει μακριά από τα όμορφα πράγματα. Γι’ αυτό και είναι ανάγκη -όπως το λέει ο Πλάτωνας- να έχει πάρει κανείς ήδη από μικρός εκείνη την αγωγή που θα τον κάνει να ευχαριστιέται και να δυσαρεστείται με αυτά που πρέπει. Αυτή είναι η σωστή παιδεία.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Το κριτήριο σύμφωνα με το οποίο μπορεί να αποφανθεί κανείς, κατά τον Αριστοτέλη, ότι έχουν διαμορφωθεί οριστικώς οι έξεις είναι το ευχά­ριστο ή δυσάρεστο συναίσθημα που συνοδεύει τις ανθρώπινες πράξεις. Οι ηθικές αρετές συναρτώνται προς τις ηδονές και τις λύπες, Επομένως, η εκδήλωση μιας ηθικής στάσης ή συμπεριφοράς δεν αρκεί για να χαρα­κτηρισθεί κανείς ως σώφρονας και ενάρετος. Πρέπει και να αισθάνεται κανείς κάποια ευχαρίστηση, όταν απέχει από τις ηδονές, δηλαδή να απο­στρέφεται συνειδητά και με συναίσθημα ανακούφισης τις πράξεις που δεν είναι ενάρετες,
    «Βασικά ο Αριστοτέλης με τη διδασκαλία των αρετών ως έξεων έρχεται αντιμέτωπος προς την παλαιά διδασκαλία του Σωκράτους και του Πλάτωνος, σύμφωνα με την οποία η αρετή είναι γνώση (επιστήμη), κατά συνέπεια διδακτή, όπως πρέσβευαν οι σοφιστές. Επίσης αντιτίθεται προς την αριστοκρατική αντίληψη του 5ου π.Χ. αιώνος, η οποία θεωρούσε ότι η αρετή οφείλει την προέλευση της στην φύση» (Κούτρας, 1995, σελ. 28). Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι οι αρετές προκύπτουν με την άσκηση και στηρίζονται στην αγαθή πράξη.
    Για να αποσαφηνίσει και να εξηγήσει το κριτήριο σύμφωνα με το οποίο διαμορφώνονται οι έξεις, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δυο παραδείγματα. Στο πρώτο παρουσιάζεται ο σώφρονας άνθρωπος, ο οποίος απέχει από την ικανοποίηση των σωματικών ηδονών, δηλαδή αυτών που επιφέρουν κάποια βλάβη ή αποδεικνύονται εκ των υστέρων επιζήμιες για το άτομο. Ο σώφρονας άνθρωπος χαίρεται, επειδή μπορεί και απέχει από την ικανο­ποίηση των ηδονών. Ο ακόλαστος είναι αυτός ο οποίος λυπάται και υπο­φέρει, όταν απέχει από τις υλικές απολαύσεις.
    Το δεύτερο παράδειγμα αφορά στον τρόπο που αντιδρά ο άνθρωπος εμπρός στα δεινά. Έτσι, ο ανδρείος είναι αυτός ο οποίος αντιμετωπίζει τις δυσκολίες και τις αντιξοότητες του βίου και μπορεί να χαίρεται ή, τουλά­χιστον, δεν λυπάται και δεν καταβάλλεται από αυτές, όπως κάνει ο δειλός.
    Με άλλα λόγια η εκδήλωση κάποιας ηθικής συμπεριφοράς ή στάσης δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι κάποιος άνθρωπος είναι συνετός, σώφρονας. Ο Αριστοτέλης θεωρεί επιπλέον ότι ο σώφρονας όχι μόνο απέ­χει από τις ηδονές, αλλά και ότι αισθάνεται γι” αυτό τον λόγο ευχαρίστη­ση και ικανοποίηση.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΕΞΙΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 6

    ΕΝΟΤΗΤΑ 6η
    Μετάφραση
    [Δεν πρέπει όμως,να το πούμε μόνο έτσι, ότι η αρετή είναι «έξη». Πρέπει να πούμε και τι λογής »έξη» είναι. Ας πούμε λοιπόν πως η κάθε αρετή, όποιου πράγματος είναι αρετή, και το ίδιο το πράγμα το κάνει να φτάσει στην πιο· «τέλεια” κατάσταση του και επιπλέον το βοηθεί να εκτελέσει με τον σωστό τρόπο το έργο του» π.χ. η αρετή του ματιού και το ίδιο το μάτι το κάνει τέλειο, αλλά επίσης και, το έργο του, αφού η αρετή του ματιού. Είναι που κάνει να βλέπουμε καλά. Όμοια η αρετή του αλόγου: α) κάνει το ίδιο το άλογο τέλειο, και β) το κάνει ικανό να τρέξει, να κρατήσει τον αναβάτη και να σταθεί αντιμέτωπο με τον εχθρό. Αν λοιπόν έτσι έχει το πράγμα σε κάθε περίπτωση, τότε και του ανθρώπου η αρετή θα είναι, λέω, η «έξη» από την οποία ξεκινά και το ότι ο άνθρωπος γίνεται καλός και το ότι θα μπορέσει να εκτελέσει καλά το έργο που του ανήκει. Πώς θα γίνει αυτό, μπορεί με τον ακόλουθο τρόπο να γίνει φανερό, αν εξετάσουμε δηλαδή να δούμε την ιδιαίτερη φύση της.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Ο Αριστοτέλης στην αρχή της ενότητας διατυπώνει το εξής συμπέρα­σμα: η αρετή είναι μια έξις,δηλαδή μια ιδιότητα σταθερή του ανθρώπινου χαρακτήρα. Επιπλέον, κάθε έξις έχει μια συγκεκριμένη ποιότητα, για την οποία ο Σταγειρίτης διερωτάται στην αρχή της ενότητας. Με άλλα λόγια θέτει το ερώτημα για το ποιο είναι το κύριο γνώρισμα κάθε αρετής.
    Ο ορισμός της αρετής ως έξεως δεν είναι επαρκής, μένει ημιτελής, εάν δεν προσδιορίσουμε την ποιότητα, το γνώρισμα της αρετής, και αυτό επειδή υπάρχουν καλές και κακές έξεις (π.χ. ευσέβεια-ασέβεια, δικαιοσύνη-αδικία).

    Η έννοια της έξεως κατά τον Αριστοτέλη ως προς την ποιότητα της είναι ουδέτερη. Δηλαδή μπορεί να αποκτήσει θετική ή αρνητική αξία ή σημασία.
    Η ποιότητα των έξεων εξαρτάται από το αν συμβάλλουν στην τελείω­ση, την βελτίωση του ανθρώπου (αρετές). Οι αρετές (καλές έξεις) καθι­στούν τον άνθρωπο ικανό να εκπληρώσει το έργο του, να φθάσει στην τελειότητα. Ο Αριστοτέλης προϋποθέτει στο σημείο αυτό ότι εκ φύσεως ο άνθρωπος έχει έναν σκοπό και έναν προορισμό, ένα τέλος, όπως και το καθένα από τα όντα, προς τον οποίο προσπαθεί να φθάσει.
    Οι έξεις που συμβάλλουν στην καλλιέργεια είναι οι θετικές, ενώ οι αρνητικές είναι αυτές που οδηγούν στην κακία.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ ΩΣ ΜΕΣΟΤΗΤΑ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 7

    ΕΝΟΤΗΤΑ 7η
    Μετάφραση
    [Σε καθετί λοιπόν που είναι συνεχές και διαιρετό μπορούμε να πάρουμε ένα κομμάτι μεγαλύτερο, ένα κομμάτι, μικρότερο ,είτε σε σχέση προς το ίδιο το πράγμα, είτε «σε σχέση προς εμάς… Όταν λέω «μέσον σε σχέση προς το πράγμα», εννοώ «αυτό που απέχει εξίσου από καθένα από τα δύο άκρα»· αυτό, φυσικά, είναι ένα, και το ίδιο για όλους. Όταν, πάλι, λέω «μέσον σε σχέση προς εμάς»., εννοώ «αυτό που δεν είναι ούτε πάρα πολύ ούτε πολύ λίγο», κάτι που, βέβαια, δεν είναι ούτε ένα ούτε το ίδιο για όλους. Παράδειγμα: Αν τα δέκα είναι πολλά και τα δύο λίγα, μέσον σε σχέση προς το πράγμα θεωρείται το έξι, αφού αυτό» υπερέχει και υπερέχεται κατά τον ίδιο αριθμό μονάδων. Αυτό βέβαια είναι το μέσον σύμφωνα με τις διδασκαλίες της αριθμητικής. Το μέσον όμως το σε σχέση προς εμάς δεν θα το ορίσουμε έτσι, γιατί αν για ένα άτομο είναι πολύ το να φάει δέκα «μερίδες» και λίγο το να φάει δύο, δεν θα πει πως ο προπονητής θα ορίσει έξι «μερίδες», γιατί και αυτή η ποσότητα μπορεί να είναι “πολλή για αυτόν πού θα τη φάει ή λίγη: λίγη για έναν Μίλωνα, πολλή για τον αρχάριο στη γύμναση. Το ίδιο ισχύει και στο τρέξιμο ή την πάλη. Συμπέρασμα: Ο ειδικός αποφεύγει την υπερβολή ή την έλλειψη και ψάχνει να βρει το μέσον αυτό είναι η τελική του προτίμηση -φυσικά όχι το μέσον το σε -σχέση προς το πράγμα, αλλά το σε σχέση προς εμάς.] .
    ΣΧΟΛΙΑ
    Στην προηγούμενη ενότητα , ο φιλόσοφος θέτει σαφώς ένα σημαντικό ερώτημα : ποία τις εστίν η φύσις αυτής (=της αρετής) . Η απάντηση που δίνει είναι ότι η ουσία αυτής της αρετής είναι η μεσότητα, δηλαδή η τήρηση του μέτρου. Ο Αριστοτέλης εφαρμόζει την έννοια της μεσότητας σε όλα τα πεδία της ανθρώπινης δράσης . Η ιδέα του μέτρου είναι βέβαια παλιά . Υπάρχει και στους Πυθαγόρειους φιλοσόφους ,στους Ιπποκρατικούς γιατρούς ,στον Δημόκριτο, στον Πλάτωνα, που ειδικά ο τελευταίος της έδωσε μεγάλο βάθος. Ωστόσο ,ο Αριστοτέλης μετέπλασε την έννοια της μεσότητας σε γενική ηθική αρχή. Από την άποψη της εμπειρίας η μεσότητα είναι αρετή, δηλαδή τέλεια ισορρόπηση μεταξύ δυο αντίθετων παθών. Το αγαθό δεν είναι αμεσότητα μεταξύ δυο κακών ,αλλά αντίθεση προς το κακό και συνεχής νίκη εναντίον του. Το νόημα της μεσότητας δεν είναι ο συμβιβασμός . Η απόλυτη αξία της αρετής δεν μας επιτρέπει να την θεωρήσουμε ως κάτι μεταξύ των δυο άκρων ή ως συμβιβαστική “λύση” δυο αντίθετων θέσεων. Γι” αυτό ο Αριστοτέλης λέει ότι η αρετή ως υπέρτατη τελειότητα των ενεργειών δεν είναι μεσότητα ,αλλά ακρότητα .
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «ΦΥΣΗ, ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΑΡΕΤΗ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 8

    ΕΝΟΤΗΤΑ 8η
    Μετάφραση
    [Αν λοιπόν η κάθε τέχνη εκπληρώνει σωστά το έργο της με αυτόν τον τρόπο, έχοντας στραμμένο το βλέμμα της προς το μέσον και κατευθύνοντας προς αυτό όλα τα έργα της (γι’ αυτό και συνηθίζουμε να λέμε στο τέλος για όλα τα πετυχημένα έργα, πως τίποτε δεν έχουμε να προσθέσουμε σ’ αυτά ή να τους αφαιρέσουμε, δεδομένου ότι η υπερβολή και η έλλειψη, φθείρουν το σωστό, ενώ η μεσότητα το διασώζει —και οι καλοί τεχνίτες εργάζονται, όπως λέμε, με το βλέμμα τους στραμμένο προς αυτό), κι αν η αρετή είναι, όπως και η φύση, ακριβέστερη και ανώτερη από κάθε τέχνη, τότε η αρετή έχει», λέω, ως στόχο της το μέσον. Φυσικά, μιλώ για την ηθική αρετή, γιατί αυτή είναι που αναφέρεται στα πάθη και στις πράξεις: σ’ αυτά υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και το μέσον.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Οι όροι επιστήμη και τέχνη έχουν σχεδόν το ίδιο σημασιολογικό περιεχόμενο στην ενότητα . Ωστόσο, οι έννοιες αυτές δεν έχουν καμιά σχέση με τους ίδιους όρους ,όταν χρησιμοποιούνται από τον Αριστοτέλη ως διανοητικές αρετές. Η φύση είναι ανώτερη από την τέχνη ,γιατί κάθε φυσική ύπαρξη τείνει προς την τελειότερη μορφή της ,την ολοκλήρωσή της ,ενώ κάθε έργο βάναυσης ή καλής τέχνης μένει αμετάβλητο και δεν τείνει πουθενά. Η τέχνη μιμείται την φύσιν (Φυσικά ΙΙ, 194 a 21) .Η αρετή είναι ανώτερη από κάθε τέχνη ,αφού μορφοποιεί στην ουσία του τον άνθρωπο. Και οι τρεις έχουν τη δυνατότητα δημιουργίας κάποιας μορφής : η τέχνη μορφοποιεί το υλικό της ,η φύση δημιουργεί επίσης μορφή ,ενώ η αρετή δίνει μορφή στην προσωπικότητα του ανθρώπου. Ωστόσο, η φύση είναι ανώτερη από την τέχνη ,γιατί η φύση κατευθύνει κάθε ον σε κάποιο σκοπό ,στην τελειότητα, ενώ το έργο τέχνης παραμένει αμετάβλητο.
    Ο φιλόσοφος θεωρεί ότι μια τέχνη είναι ενάρετη ,όταν επιδιώκει τη μεσότητα και όταν κατευθύνει τη δραστηριότητα και τα έργα της προς την επίτευξη αυτού του σκοπού. Έτσι τα έργα της ενάρετης τέχνης είναι τέλεια ,δεν τα χαρακτηρίζει έλλειψη ούτε υπερβολή.
    Ο Αριστοτέλης ορίζει τα άριστα έργα : είναι εκείνα από τα οποία δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε (έλλειψη) ή να προσθέσουμε (υπερβολή) ,χωρίς να μειωθεί ή να χαθεί αξία τους. Αντίθετα, η μεσότητα συμβάλλει στη διατήρηση της αξίας των άριστων έργων. Υφολογικά, χρησιμοποιεί αλλεπάλληλες αρνήσεις ,για να αποκλείσει και τις δυο ακρότητες και να αναδείξει τη σημασία της μεσότητας. Στην Ποιητική του, ο Αριστοτέλης, υποστηρίζει ότι το έργο τέχνης δεν είναι ούτε πάμμικρον (= πολύ μικρό) ούτε υπερμέγεθες (= πολύ μεγάλο). (Ποιητική 1405 b). Επηρεασμένος από τον Πλάτωνα σαφώς που υποστηρίζει ότι το μέτρο και η συμμετρία συνεπάγονται την αρετή και την ομορφιά.
    ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, «Η ΑΡΕΤΗ ΩΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΚΑΙΡΙΚΟΤΗΤΑΣ» – ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ 9

    ΕΝΟΤΗΤΑ 9
    Μετάφραση
    [Παραδείγματος χάριν μπορεί κανείς να φοβηθεί ή να δείξει θάρρος, να επιθυμήσει, να οργισθεί ή να σπλαχνισθεί, γενικά να νιώσει ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια, και σε μεγαλύτερο και σε μικρότερο βαθμό, κι ούτε το ένα ούτε το άλλο από τα δύο αυτά είναι καλό. Να τα αισθανθεί όμως κανείς όλα αυτά τη στιγμή που πρέπει, σε σχέση με τα πράγματα που πρέπει, σε σχέση με τους ανθρώπους που πρέπει, για τον-λόγο που πρέπει και με τον τρόπο που πρέπει, αυτό είναι, κατά κάποιον τρόπο, το μέσον και το άριστο -αυτό το δεύτερο έχει, βέβαια, άμεση σχέση με την αρετή. Όμοια και στις πράξεις υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και το μέσον- η αρετή αναφέρεται στα- «πάθη» και στις πράξεις: σ’ αυτά η υπερβολή αποτελεί λάθος και ψέγεται, το ίδιο και η έλλειψη, ενώ το μέσον επαινείται και είναι το ορθό. Φυσικά, τα δύο αυτά, ο έπαινος και η επιτυχία του ορθού, πάνε μαζί με την αρετή. Ένα είδος μεσότητας είναι λοιπόν η αρετή, έτσι που έχει για στόχο της το μέσον.]
    ΣΧΟΛΙΑ
    Στην ενότητα αυτή ο Αριστοτέλης διευκρινίζει ακόμη περισσότερο την έννοια της μεσότητας. Για το σκοπό αυτό, χρησιμοποιεί παραδείγματα συναισθημάτων να αποδείξει ότι υφίσταται σ’ αυτά η έννοια της υπερβολής και της έλλειψης . Η ενότητα εισάγεται με το «οιον» που μας προϊδεάζει σχετικά με το τί πρόκειται να επακολουθήσει.
    Ο φιλόσοφος υποστηρίζει ότι μπορεί κανείς να αισθανθεί διάφορα συναισθήματα όπως φόβο, θάρρος , οργή, ευσπλαχνία .Γενικότερα, αυτά τα συναισθήματα είναι ευχάριστα ή δυσάρεστα σε βαθμό από όσο πρέπει ή χρειάζεται . Σ’ αυτές τις περιπτώσεις έχουμε την υπερβολή και την έλλειψη. Αντίθετα, η μεσότητα ,που είναι και το άριστον κατά τον Αριστοτέλη ,επιτυγχάνεται στη σφαίρα των συναισθημάτων ,όταν κανείς συναισθάνεται αυτά που πρέπει την κατάλληλη στιγμή ,σε σχέση με τους ανθρώπους και τα πράγματα που πρέπει, για τους λόγους που πρέπει και επίσης με τον κατάλληλο για την περίπτωση τρόπο. Το ίδιο ισχύει και για τις πράξεις . Στην περίπτωση αυτή το σφάλμα κατακρίνεται και καταδικάζεται ,όπως και η έλλειψη, ενώ αντίθετα η μεσότητα επικροτείται. Καταλήγει τονίζοντας ότι τα συναισθήματα και οι πράξεις συνδέονται με την αρετή ,η οποία αποτελεί μια μορφή μεσότητας.
    πηγή: Stratilio’s Cloud

  4. Αριστοτέλης – Ποιος είναι ο γενναίος άνθρωπος;
    aristotle (1)

    Η ανδρεία είναι η μεσότητα σε σχέση με τον φόβο και το θάρρος. Ο ανδρείος έχει να κάνει με πράγματα που προκαλούν μέγιστο φόβο και κανείς άλλος πέραν αυτού δεν υποφέρει τα δεινά τόσο μετρημένα όσο ο ανδρείος. Το πιο φοβερό απ’ όλα είναι ο θάνατος, καθώς με αυτόν τα πάντα λήγουν.
    Σε σχέση με αυτό μπορούμε να πούμε πως ανδρείος ονομάζεται εκείνος που δεν φοβάται τον ένδοξο θάνατο και όλες εκείνες τις επικίνδυνες καταστάσεις που απειλούν με θάνατο. Ανδρείος είναι οποίος υπομένει και φοβάται όσα πρέπει και χάριν εκείνου που πρέπει και με τον τρόπο και τον χρόνο που πρέπει. Αισθάνεται και πράττει όπως του επιτρέπει η αξιοπρέπεια του και η λογική του.
    Πέραν της μεσότητας που βρίσκεται η αρετή της ανδρείας, στα άκρα εντοπίζουμε από την μια την δείλια και απέναντι της την θρασύτητα. Ο θρασύς έχει το χαρακτηριστικό πως είναι και αλαζόνας και προφασίζεται πως κατέχει την ανδρεία. Συνηθίζουν οι θρασύδειλοι να μιμούνται, και σε περιπτώσεις που εμπνέεται κάποιο θάρρος να αποθρασύνονται και να ενεργούν φαινομενικά ανδρεία και υπέρμετρα, στα πραγματικά φοβερά όμως και στα επικίνδυνα δεν αντέχουν και αποκουτιαίνουν. Είναι προπετείς, και ενώ πριν εκδηλωθεί ο κίνδυνος θέλουν να εμφανίζονται ριψοκίνδυνοι, την ώρα του κίνδυνου απομακρύνονται. Οι ανδρείοι την ώρα της δράσης είναι ορμητικοί, προηγουμένως όμως είναι ήσυχοι!
    Ο δειλός επίσης, υστερεί σε θάρρος, η δείλια του όμως γίνεται πιο φανερή στις λυπηρές περιπτώσεις οπού δεν έχει δύναμη να συγκρατηθεί και λυπάται σε υπερβολικό βαθμό. Μοιάζει δηλαδή απελπισμένος και φοβάται υπερβολικά. Σε αντίθεση, το θάρρος που διακρίνει τον ανδρείο, είναι ίδιον ανθρώπου που είναι γεμάτος ελπίδες και γενικότερα ο ανδρείος θα υπομείνει τις όποιες αλλαγές της τύχης με τον πιο αξιοπρεπή και αρμόζοντα τρόπο ως πραγματικά αγαθός με αψεγάδιαστη λογική.
    Επίσης, δεν μπορεί να θεωρηθεί ανδρείος κάποιος που υπερτερεί για κάποιον λόγο από τον αντίπαλο του, και αισθάνεται ως ένα βαθμό σιγουριά για την έκβαση(π.χ. ανώτερος στρατιωτικά ή τεχνικά λογού χάρη για αθλητές). Ούτε επίσης είναι σωστό να συγχέουμε την περίπτωση της οργής, διότι σε αυτήν την περίπτωση ο άνθρωπος αντιδρά υπό το κράτος των παθών και όχι της συνείδησης και της λογικής.
    0_c7a5f_8db2e48d_orig
    Ο ανδρείος επαινείται διότι μοιάζει με τον δυνατό και τον υγιή. Επηρεάζεται πολύ λιγότερο ή και καθόλου από αυτά που επηρεάζουν τους πολλούς. Οι ασθενικοί, οι αδύναμοι και οι δειλοί επηρεάζονται από τα ευτελή και τα κοινά παθήματα εκδηλώνοντας την αδυναμία τους. Ο ανδρείος αψήφα και αποφεύγει εκείνα τα πράγματα που επιτάσσει η λογική. Ειδάλλως αν δεν φοβάται στα λογικά πράγματα είναι μάλλον τρελός. Ενώ δηλαδή ο θρασύς και ο τρελός αψήφα και κάνει πράγματα που δεν του επιτάσσει η λογική και η αρετή, και ο δειλός δεν τα αντιμετωπίζει όταν το επιβάλλει η λογική, μονάχα ο ανδρείος αντιμετωπίζει τα πράγματα όταν το επιβάλλει η αρετή και η λογική.
    Τεκμήριο ανδρείας πρέπει να θεωρείται η αντιμετώπιση του φόβου για τον θάνατο (μιας και είναι η πηγή όλων των φόβων) και όχι κάποια καρτερικότητα σε δύσκολες αλλά άπλες καταστάσεις. Παράδειγμα υπάρχει για πολλούς που ενώ είναι μαλθακοί δείχνουν πολύ θάρρος κάποια στιγμή και άλλοι που φαίνονται σκληροί και καρτερικοί γίνονται κάποτε δειλοί. Κάποιος που θα υπέφερε τις υπερβολές του κρύου και της ζεστής και θα ήταν ανθεκτικός σε παρόμοιε βάσανα, τα όποια όμως είναι ακίνδυνα, και θα ήταν γεμάτος φόβο απέναντι στον θάνατο και στην οδύνη, όχι από κανέναν άλλον λόγο πάρα μονό για την εξαφάνιση του, τότε αυτόν πρέπει να τον θεωρούμε δειλό. Ένας άλλος που πιθανόν να μην άντεχε το κρύο αλλά θα ήταν ακλόνητος μπροστά στον θάνατο, θα πρέπει να θεωρηθεί ανδρείος. Η σκληραγωγία είναι το μέσο να δυναμώσουμε την δύναμη της ψυχής μας, αλλά η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται με το αποτέλεσμα.
    Ακόμα μια επισήμανση είναι και η εξής. Όσο περισσότερο κατέχει κάποιος όλη την αρετή, και έχει διαμορφώσει έναν ευτυχισμένο τρόπο ζωής, τόσο περισσότερο αγαπά την ζωή και ο θάνατος θα του προκαλέσει τεραστία λύπη. Παρόλα αυτά, όταν κάποιος ενεργεί με ανδρεία και περηφάνια, όχι από απέχθεια για μια άσχημη ζωή που κάνει, αλλά έχοντας μια εύδαιμον και ενάρετη ζωή, αυτός τότε είναι πραγματικά ανδρείος αφού έχοντας πολλά να χάσει, επιλεγεί τον δύσκολο και επικίνδυνο δρόμο, με αντάλλαγμα μικρά κέρδη αλλά μια ζωή γεμάτη περηφάνια και ένα πιθανό θάνατο αντάξιο της μεγαλοπρέπειας του. Έτσι λοιπόν δεν ισχύει πως για όλες τις αρετές η έμπρακτη εξάσκηση τους είναι κατά βάση ευχάριστη, ειμή μονό στον βαθμό που προσεγγίζει τον τελικό σκοπό.
    Aristotelis-1

  5. Ότι κάνουν οι άνθρωποι συνειδητά και σκόπιμα, το κάνουν, κατά τον Αριστοτέλη, για χάρη κάποιου πράγματος που τους φαίνεται καλό. Επιδιώκουμε ότι είναι καλό, και έτσι η επιδίωξη του αγαθού ή των αγαθών αποτελεί το κύριο κίνητρο των ανθρώπινων πράξεων. Ως εκ τούτου, η αριστοτελική ηθική βασίζεται σε μια γενική θεωρία της επιδίωξης και των αγαθών. Σε αυτή τη θεωρία η ευζωία, δηλαδή η ευτυχία (ευδαιμονία), διαδραματίζει τον ρόλο του ύψιστου αγαθού, δηλαδή του ύψιστου στόχου των επιδιώξεων μας.
    Τι είναι αγαθό εξηγείται κατά τον απλούστερο τρόπο με τη βοήθεια ενός καταλόγου αγαθών υποδιαιρούμενων σε τρεις κατηγορίες: στα εξωτερικά αγαθά, στα εσωτερικά αγαθά του σώματος και στα εσωτερικά αγαθά της ψυχής (Πολιτικά 1323a 24 κ.ε.). Στα εξωτερικά αγαθά ανήκουν μεταξύ άλλων ο πλούτος, η φιλία, η ευγενής καταγωγή, οι άξιοι απόγονοι, η τιμή, η εύνοια της τύχης. Στα εσωτερικά αγαθά του σώματος ανήκουν η υγεία, η ομορφιά, η δύναμη, οι αθλητικές ικανότητες, και ως εσωτερικά αγαθά της ψυχής εκλαμβάνονται οι διάφορες αρετές (Ρητορική Α 5).
    Το αγαθό ορίζεται ως κάτι που επιδιώκεται από όλους ή που επιλέγεται από όλους ή που επιλέγεται για χάρη του ιδίου ή που για χάρη του επιλέγουμε άλλα πράγματα (Ηθικά Νικομάχεια 1094a 2 κ.ε., Ρητορική 1362a 21 κ.ε.). Ότι κάνουμε σκόπιμα, το κάνουμε επειδή επιδιώκουμε ένα συγκεκριμένο αγαθό και προσπαθούμε να το αποκτήσουμε. Άρα, τα αγαθά είναι οι επιδιωκόμενοι στόχοι όλων των σκόπιμων πράξεων μας. Ένας τέτοιος στόχος μπορεί να διαφέρει από τη σχετική δραστηριότητα (όπως το αποπερατωμένο σπίτι αποτελεί τον στόχο της οικοδόμησης, διαφοροποιούμενο από αυτήν) ή να ενυπάρχει στην ίδια τη δραστηριότητα (όπως η ευδαιμονία αποτελεί στόχο, χωρίς να μπορεί, όπως θα συνέβαινε με ένα προϊόν, να αποσπαστεί από τον τρόπο ζωής).
    Πολλοί από τους επιδιωκόμενους στόχους αποτελούν τμήματα μιας ιεραρχικής ακολουθίας: Μελετούμε για τις εξετάσεις, περνούμε τις εξετάσεις για να αποκτήσουμε συγκεκριμένα επαγγελματικά προσόντα, ασκούμε κάποιο επάγγελμα για βιοπορισμό. Αν τώρα η ακολουθία επιδιωκόμενων στόχων προεκτεινόταν επ’ άπειρον, η επιδίωξή μας θα ήταν ανούσια και μάταιη (Ηθικά Νικομάχεια 1094a21)· άρα, συμπεραίνει ο Αριστοτέλης, τέτοιου είδους ακολουθίες πρέπει να κλείνουν με έναν υπέρτατο στόχο, που επιλέγεται για χάρη του ίδιου και όχι για χάρη κάποιου άλλου πράγματος. Έτσι, από την προκείμενη ότι καμιά από αυτές τις ακολουθίες αγαθών δεν πρέπει να μένει χωρίς τελικό στόχο, ο Αριστοτέλης καταλήγει στο συμπέρασμα πως για όλες τις πιθανές ιεραρχίες επιδιώξεων πρέπει να υπάρχει ένας ύψιστος τελικός στόχος. […]
    life_drawing_
    Προτού όμως, ο Αριστοτέλης φτάσει στο σημείο να ταυτίσει το ύψιστο αγαθό με την ευδαιμονία ή την ευτυχία, θέτει μορφολογικά κριτήρια που ένα ύψιστο αγαθό ή στόχος οφείλουν να πληρούν (Ηθικά Νικομάχεια 1097a 25κ.ε.):
    Υπάρχουν πράγματα που επιλέγονται μόνο για χάρη κάποιου άλλου στόχου (όπως ένα φάρμακο), και πράγματα που επιλέγονται τόσο για χάρη των ίδιων όσο και για χάρη κάποιου άλλου στόχου (όπως η ηδονή και η αρετή). Το ύψιστο, όμως,αγαθό ή σκοπός επιλέγεται μόνο για χάρη του ίδιου και ποτέ για χάρη κάποιου άλλου πράγματος.
    Το ύψιστο αγαθό δεν μεγεθύνεται με τη συγκαταρίθμηση κάποιου άλλου αγαθού.
    Αυτά τα κριτήρια πληρούνται κατά γενική προσδοκία από την ευδαιμονίαν:
    Αγαθά όπως η υγεία, η φιλία, η ευημερία επιδιώκονται για χάρη της ευδαιμονίας, αλλά, αντίστροφα, η ευδαιμονία δεν επιδιώκεται για χάρη αυτών των αγαθών.
    θα ήταν λάθος να ισχυριστούμε ότι το αγαθό της ευδαιμονίας μεγεθύνεται, αν προστεθεί σε αυτό κάποιο άλλο αγαθό που επιλέγεται για χάρη της ευδαιμονίας: Ο άνθρωπος που ζει γενικά μια καλή ζωή δεν θα γίνει ευτυχέστερος αν, για παράδειγμα, προστεθούν στην ευτυχία του 100 δραχμές ή ένα μπουκάλι κρασί.
    Μορφολογικά καθίσταται σαφές ότι η εφικτή ευτυχία στη ζωή συνιστά το ύψιστο αγαθό και τον έσχατο επιδιωκόμενο στόχο.Αμφιλεγόμενο, ωστόσο, παραμένει το ερώτημα σε τι συνίσταται η ευτυχία, καθώς τα μορφολογικά κριτήρια του ύψιστου αγαθού δεν πληρούνται από όλες τις αντιλήψεις για το συγκεκριμένο περιεχόμενο της ευδαιμονίας.
    Έτσι, η ζωή που προσανατολίζεται αποκλειστικά στη συσσώρευση πλούτου δεν είναι δυνατόν να επιδιώκει το ζητούμενο ύψιστο αγαθό, γιατί ο πλούτος αποτελεί πάντοτε το μέσο για την απόκτηση άλλων πραγμάτων, και αυτό που υπάρχει για χάρη άλλων πραγμάτων.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s