Δημοκρατία με ανώτατο πολιτειακό όργανο τις εκκλησιες του δήμου και ανωτατη διαδικασία αποφάσεων τις συνελεύσεις των εκκλησιών του δήμου

aristotle

– Δημοκρατία υπάρχει όταν  κυρίαρχος είναι ο λαός (το πλήθος)

-Δημοκρατικόν σημαίνει οι αρχές νά είναι κληρωτές, ενώ ολιγαρχικόν (όταν είναι) αιρετές (μέ εκλογή -> δυνατότης παρεμβάσεων, επηρεασμών)

-Δύο φορές ο ίδιος νά μήν άρχη (κυβερνά), πριν περάσουν όλοι από αυτήν (τήν εξουσία)

Η ΛΕΞΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Η λέξη Δημοκρατία είναι σύνθετη και αποτελείται από τις λέξεις κράτος και δήμος.
Η λέξη «Κράτος» προέρχεται ετυμολογικά από το ρήμα κρατ-έω, κρατ-ώ που σημαίνει κυριαρχώ, έχω δύναμη και την επιβάλλω. Συχνά (λανθασμένα) ερμηνεύεται… και ως εξουσία που ετυμολογικά προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα έξεστι +δοτική προσωπική δηλαδή έχω τη δυνατότητα, μπορώ. Επομένως Δημοκρατία είναι η κυριαρχία του δήμου.

«Δήμος» είναι το σύνολο των πολιτών που δέχονται να λειτουργούν ως ομάδα και ελεύθερα επιλέγουν την απαράκλητη και έσχατη τήρηση των παρακάτω αρχών:
(I) η αρχή της ισονομίας: όλοι οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στο νόμο αλλά και ο νόμος απέναντι στον κάθε πολίτη.(II) η αρχή της ισοπολιτείας: όλοι οι πολίτες μετέχουν στις δημόσιες εξουσίες. Το δικαίωμα όμως αυτό πηγάζει από την υποχρέωση της συμμετοχής.

(III) η αρχή της ισότητας ψήφου: η συμμετοχή κάθε πολίτη στην διαμόρφωση των αποφάσεων του δήμου, έχει ακριβώς την ίδια βαρύτητα και το ίδιο αποτέλεσμα.

(IV) η αρχή της παρρησίας και της ισηγορίας: ο κάθε πολίτης έχει την υποχρέωση και το δικαίωμα να εκφέρει ελεύθερα την γνώμη του και αυτή τελεί υπό την απόλυτη προστασία του δήμου. Με αυτόν τον τρόπο η άποψη του πολίτη εμπλουτίζει τον δήμο με πρωτότυπες ιδέες και συντελεί στην υπεράσπιση του δικαίου. Συγκεκριμένα η παρρησία (πΆν + εητός) αφορά την υποχρέωση του, να εκφέρει την άποψη του ελεύθερα και με ειλικρίνεια ενώ η ισηγορία (ίσος + αγορεύω) το δικαίωμα του να αγορεύει, να μιλά στην εκκλησία του δήμου. Η παρρησία καλλιεργεί την ελευθερία σε όλους τους πολίτες γιατί εκπαιδεύονται στο να διευρύνουν τους ορίζοντες τους είτε ως ομιλητές είτε ως ακροατής.

(V) η αρχή της πλειοψηφίας: η υποταγή των πολιτών στην θέληση της πλειοψηφίας.

(VI) η αρχή της διαφάνειας: αφορά στις αποφάσεις, διαδικασίες και τους πόρους του δήμου. Οποιοσδήποτε πολίτης έχει την υποχρέωση και την δυνατότητα να ελέγχει το δήμο.

Δημοκρατία στην αρχαία Αθήνα

Η λέξη δημοκρατία προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις δῆμος που σήμαινε λαός και κράτος που σήμαινε ισχύς, εξουσία.

Δεν μπορώ να επαινέσω το πολίτευμα που επέλεξαν οι Αθηναίοι, επειδή αντιμετωπίζει τους κοινούς ανθρώπους καλύτερα από τις πλούσιες ανώτερες τάξεις. Αλλά, αυτό θεωρούν σωστότερο εκείνοι, και θα δείξω πόσο καλά διατηρούν αυτό το σύστημα.

Το πρώτο πράγμα που θέλω να πω είναι ότι στην Αθήνα θεωρείται δίκαιο οι φτωχοί και ο λαός γενικώς, να έχουν μεγαλύτερη εξουσία από όσους έχουν πολλά χρήματα και από όσους έχουν σπουδαία καταγωγή. Αυτή είναι η εξήγηση που δίνω: οι άνθρωποι του λαού κωπηλατούν στα πλοία και κάνουν ισχυρό το κράτος. Σκεφτείτε απλώς τους πηδαλιούχους, τους χρονομέτρες, τους στρατιωτικούς διοικητές, τους φρουρούς και τους ναυπηγούς· αυτοί είναι που κάνουν το κράτος ισχυρό περισσότερο από όσο οι οπλίτες, οι υψηλής καταγωγής και οι σημαντικότεροι άνθρωποι.

Επειδή έτσι έχουν τα πράγματα, φαίνεται δίκαιο να έχει ο καθένας πρόσβαση στα κυβερνητικά αξιώματα, και σε όσα καταλαμβάνονται μετά από κλήρωση και σε όσα καταλαμβάνονται μετά από εκλογή, κι ακόμη φαίνεται δίκαιο ο καθένας να δικαιούται να εκφράζει μεγαλοφώνως την γνώμη του.

Γερο-Ολιγαρχικός 1 και 2 (αποσπάσματα)

Η αθηναϊκή δημοκρατία είχε διάφορα όργανα:

την συνέλευση (Ἐκκλησία τοῦ δήμου), όπου μετείχαν όλοι οι πολίτες,τα δικαστήρια ενόρκων,το Συμβούλιο (Βουλὴτῶν Πεντακοσίων και το Συμβούλιο του Ἀρείου Πάγου.

Υπήρχαν επίσης οι επικεφαλής αξιωματούχοι: οι ἅρχοντες και οι στρατηγοί. Μαζί με τα όργανα που αναφέραμε οι αξιωματούχοι φρόντιζαν για τις κρατικές υποθέσεις: δημόσια οικονομικά, νομοθεσία, θρησκευτικά θέματα, εκδίκαση υποθέσεων, οργάνωση εκλογών και διακρατικές σχέσεις.

Ο τρόπος με τον οποίο διευθυνόταν το κράτος διαμορφώθηκε στην διάρκεια πολλών ετών. Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου άλλα όργανα της δημοκρατίας απέκτησαν πρόσθετη ισχύ και άλλα απώλεσαν μέρος της ισχύος τους.

α) Δικαίωμα του πολίτη και Ἐκκλησία τοῦ Δήμου

Στην αθηναϊκή δημοκρατία οι αποφάσεις λαμβάνονταν στην Συνέλευση όλων των πολιτών ( Ἐκκλησία τοῦ Δήμου).

Δικαίωμα του πολίτη

Για να θεωρηθεί κάποιος πολίτης, έπρεπε να είναι άνδρας, γεννημένος ελεύθερος και όχι δούλος, και αυτόχθονας (γεννημένος στην Αθήνα). Γυναίκες, δούλοι και ξένοι δεν είχαν θέση στο σώμα των πολιτών.

Ο απλούστερος ορισμός του πολίτη είναι εκείνου ο οποίος μετέχει στην κυβέρνηση και στην απονομή της δικαιοσύνης.

Αριστοτέλης: Πολιτικά 1275a.

Κατά την θητεία του άρχοντα Αντιδότου [451 π.Χ.], λόγω του μεγάλου αριθμού των πολιτών, ψήφισαν πρόταση του Περικλή να θεωρείται πολίτης ο άνδρας που είχε γεννηθεί από δύο γονείς που ήταν γεννημένοι πολίτες.

Αριστοτέλης: Άθηναίων πολιτεία 26.

Η Ἐκκλησία τοῦ Δήμου

Η δημοκρατία στην Αθήνα αναπτύχθηκε καθώς διευρύνονταν συν τω χρόνω οι εξουσίες της Ἐκκλησίας τοῦ Δήμου.

Στο απόσπασμα ο Σωκράτης παρακινεί έναν νεαρό να μη ντρέπεται να μιλήσει δημόσια στην Ἐκκλησία. Το επιχείρημά του υποδηλώνει το φάσμα των ανθρώπων που μετείχαν στηνἘκκλησία τοῦ Δήμου.

Δεν είσαι ντροπαλός με τους εξαιρετικά έξυπνους ανθρώπους. Ούτε είσαι νευρικός με τους ανθρώπους που έχουν μεγάλη επιρροή. Μολαταύτα δεν έχεις τα κότσια να μιλήσεις μπροστά σε όσους είναι λιγότερο έξυπνοι και δεν διαθέτουν καμιά επιρροή. Σίγουρα δεν πολυντρέπεσαι, όταν συναντάς καθαριστές και βαφείς, υποδηματοποιούς, ξυλουργούς, αγρότες, εμπόρους και μαγαζάτορες; Γιατί, αυτοί είναι οι άνθρωποι που απαρτίζουν την Συνέλευση.

Ξενοφών: Ἀπομνημονεύματα 3.7.

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η Ἐκκλησία τοῦ Δήμου συνεδρίαζε 40 φορές ετησίως. Δεν διαθέτουμε καμιά κανονική έκθεση για κάποια συνεδρίασή της, αλλά μερικές λεπτομέρειες από τα έργα του Αριστοφάνη μας αφήνουν να σχηματίσουμε μια κάποια εικόνα. Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι από την αρχή της κωμωδίας του Ἀχαρνῆς, με την οποία κέρδισε την πρώτη θέση στα Λήναια του 425 π.χ., στην πρώτη περίοδο του Πελοποννησιακού πολέμου (431-404 π.Χ.).

Δικαιόπολις: Δεν έχω νιώσει τέτοιο τσούξιμο από τότε που μεγάλωσα αρκετά για να μπορώ να πλένομαι μόνος μου και μου έμπαινε όλο το σαπούνι στα μάτια. Συγκάλεσαν Ἐκκλησία τοῦ Δήμου με την ανατολή του ήλιο, και να’τη η Πνύκα – έρημη. Ψιλοκουβεντιάζουν όλοι στην Αγορά, και περιφέρονται κείθε-δώθε για να αποφύγουν το σκοινί με την κόκκινη μπογιά. Ούτε οι πρυτάνεις δεν έχουν έρθει· θα καταφτάσουν αργοπορημένοι και δεν μπορείτε να βάλετε με τον νου σας πώς θα σπρώχνουν με χέρια και με πόδια για να φτάσουν στα πρώτα καθίσματα – ορδές από δαύτους ορμώντας όλοι μαζί και ταυτοχρόνως. Κι όσο για την ειρήνη, δεν δίνουν δεκάρα. Φτωχιά μου αρχαία πόλη!

Έτσι, να’μια, απολύτως έτοιμος να μπήξω τις φωνές, να διακόψω τους ομιλητές και να τους περιλούσω με βρισιές, σε περίπτωση που κάποιοι υποστηρίξουν οτιδήποτε άλλο εξόν της ειρήνης. Α! να’τοι κι οι πρυτάνεις, τώρα που μεσημέριασε! Δεν σας το΄λεγα; Ακριβώς όπως το είπα – σπρώχνουν με χέρια και με πόδια για μια θέση στη μόστρα.

Κήρυκας: Προχωρείτε προς τα εμπρός! Κινηθείτε, εισέλθετε στην καθαγιασμένη περιοχή! Ποιος επιθυμεί να απευθυνθεί στον λαό;

Αριστοφάνης: Ἀχαρνῆς στ. 17-27, 37-44

β) Η Βουλὴ τῶν Πεντακοσίων

Τα 500 μέλη της Βουλῆς (πενήντα από καθεμιά φυλή) επιλέγονταν με κλήρο. Κάθε φυλὴ εκ περιτροπής αναλάμβανε την προεδρία, αναλάμβανε δηλαδή καθήκοντα πρυτανεύουσας φυλῆς. Οι 50 εκπρόσωποί της τότε ονομάζονταν Πρυτάνεις. Όσο διαρκούσε η θητεία τους δειπνούσαν όλοι μαζί στο Πρυτανεῑον, που στεγαζόταν στην Θόλον. Τα χρήματα για το δείπνο των Πρυτάνεων καταβάλλονταν από το δημόσιο ταμείο. Στην συνέχεια συγκαλούσαν  την Βουλὴ και την Ἐκκλησία τοῦ Δήμου. Οι 50 πρυτάνεις επέλεγαν με κλήρο έναν από την ομάδα τους ως πρόεδρο με καθήκοντα που διαρκούσαν μιαν ημέρα και μια νύχτα. Ο επικεφαλής των Πρυτάνεων έπρεπε να διανυκτερεύσει στην Θόλον, και επέλεγε  το 1/3 των Πρυτάνεων να μείνουν μαζί του για την νύχτα.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 43-44.

Η Βουλὴ θέτει υπό κρίση τους περισσότερους κυβερνητικούς αξιωματούχους, ιδίως εκείνους που έχουν διαχειριστεί δημόσιο χρήμα. Οι ιδιώτες μπορούν να καταθέσουν στοιχεία εναντίον όποιου αξιωματούχου θέλουν και να τον κατηγορήσουν ότι δεν ενήργησε σύμφωνα με τον νόμο. Αν η Βουλή καταλήξει ότι ο υπό κατηγορία αξιωματούχος είναι όντως ένοχος, τότε εκείνος με την σειρά του έχει το δικαίωμα να θέσει την υπόθεσή του ενώπιον κανονικού δικαστηρίου.

Η Βουλή, επομένως, δεν ασκεί την ανώτατη εξουσία, αλλά εξετάζει και αποφασίζει προκαταρτικά, προτού φέρει μια υπόθεση ενώπιον του λαού. Ο λαός δεν μπορεί να ψηφίσει για τίποτε, αν αυτό προηγουμένως δεν έχει συζητηθεί στην Βουλή και δεν έχει αναγραφεί από τους Πρυτάνεις στην ημερήσια διάταξη της Ἐκκλησίας τοῦ Δήμου.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 43-45.

Αρχαιολογικές μαρτυρίες

Στα αρχαία Ελληνικά Θόλος σημαίνει κυκλικό κτίσμα. Η Θόλος στην Ἀγορὰ της Αθήνας χρονολογείται από τα ευρήματα κεραμικής περί το 470-460 π.Χ., και έχει διάμετρο 18,33 μέτρα. Στην περιοχή του κτιρίου βρέθηκαν θραύσματα από τα κεραμικά αγγεία που χρησιμοποιήθηκαν σε γεύματα των Πρυτάνεων. Πρόκειται για απλά μελαμβαφή αγγεία: σκύφους, κοτύλες, οινοχόες. Στον εξωτερικό πυθμένα αρκετών είναι χαραγμένα τα γράμματα ΔΕ, δηλαδή τα αρχικά της λέξης δε̄μόσιον, δηλαδή δημόσιον, δημόσια περιουσία. Η Θόλος έχει ανεγερθεί επάνω στα ερείπια μιας μεγάλης ιδιωτικής κατοικίας, που πιθανώς ανήκε στον τύραννο Πεισίστρατο.

Δίπλα στην Θόλον βρίσκεται το Βουλευτήριον. Τα ερείπια είναι λιγοστά, αλλά οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι αυτό κτίστηκε γύρω στο 500 π.Χ. Αν κάθε κάθισμα είχε πλάτος μισό μέτρο, τότε η  κεντρική αίθουσα χωρούσε 500 ανθρώπους καθισμένους στις τρεις πλευρές της.

γ) Οι ἄρχοντες

Πριν από την κλασική εποχή οι άρχοντες, που διοικούσαν την Αθήνα, επιλέγονταν από τους ευγενείς και τους πλουσίους. Στην αρχή διατηρούσαν το αξίωμά τους διά βίου, αλλά αργότερα [περίπου το 700 π.Χ.] διατηρούσαν το αξίωμά τους για 10 χρόνια.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 3

Ο άνδρας που επιλεγόταν να είναι ο επικεφαλής των υπολοίπων έδινε το όνομά του στο έτος, ήταν δηλαδή ο ἐπώνυμος ἄρχων, και, αν οι Αθηναίοι ήθελαν να δώσουν μια χρονολογία, έλεγαν «Ἐπί ἄρχοντος …». Έχουν διασωθεί ως τις ημέρες μας κατάλογοι σε μαρμάρινες πλάκες με ονόματα ἐπωνύμων ἀρχόντων. Πολλές από αυτές τις μαρμάρινες επιγραφές βρίσκονται στο Επιγραφικό Μουσείο, δίπλα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στην Αθήνα.

Την εποχή του Σόλωνα [594 π.Χ.] οι ἄρχοντες είχαν την εξουσία να εκδίδουν τελεσίδικες αποφάσεις στις δίκες, και δεν αρκούνταν, όπως τώρα, στο έργο της προκαταρτικής ακρόασης.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 3

ΚληρωτίςΣπάραγμα μαρμάρινης κληρωτίδος. Στοά Αττάλου, Αγορά αρχαίας Αθήνας.

Μολονότι αρχικά προέρχονταν μόνον από τις πλούσιες οικογένειες, οι ἄρχοντες στην πραγματικότητα ψηφίζονταν από τον λαό. Άνδρες όπως ο Σόλων, ο Κλεισθένης και ο Θεμιστοκλής διετέλεσαν ἄρχοντες. Ωστόσο, μια αλλαγή έγινε σε αυτό το σύστημα κατά την περίοδο μεταξύ των δύο Περσικών πολέμων.

Όταν ἐπώνυμος ἄρχων ήταν ο Τελέσινος [487/486 π.Χ.], επέλεξαν τους εννέα άρχοντες με κλήρο, φυλή την φυλή, από ένα σύνολο 500 πολιτών, οι οποίοι είχαν προηγουμένως αναδειχτεί από τους πολίτες κάθε περιοχής.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 22

Εκτός από νομικά ζητήματα, οι ἄρχοντες είχαν την ευθύνη για αρκετά θρησκευτικά ζητήματα και λατρευτικές εκδηλώσεις, καθώς και για την ανάθεση λειτουργιῶν στους εύπορους πολίτες.

δ) Ο  Ἄρειος Πάγος

[Την εποχή του Σόλωνα] το συμβούλιο του Ἀρείου Πάγου ήταν υπεύθυνο για την επίβλεψη της εφαρμογής των νόμων, αλλά στην πραγματικότητα ήλεγχε τις σημαντικότερες υποθέσεις της πολιτείας, με την ανώτατη εξουσία να τιμωρεί τους παραβάτες και να επιβάλει ποινές. Αυτό συνέβαινε επειδή τα μέλη του Ἀρείου Πάγου είχαν διατελέσει ἄρχοντες, και οι ἄρχοντες προέρχονταν από τις πλούσιες και σημαντικές οικογένειες.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 3

Το συμβούλιο του Ἀρείου Πάγου είχε καλή φήμη την εποχή των Περσικών πολέμων και λέχθηκε ότι κράτησε το αθηναϊκό πολίτευμα «καλοκουρδισμένο».

Αριστοτέλης: Πολιτικά 1304a 25

Ένα αποτέλεσμα της επιλογής ἀρχόντων με κλήρο ήταν η βαθμιαία αλλαγή του Συμβουλίου του Ἀρείου Πάγου. Με την πάροδο του χρόνου κατέληξε να περιλαμβάνει περισσότερους ανθρώπους που είχαν επιλεγεί με κλήρο απ΄ότι ανθρώπους που είχαν ψηφιστεί.

Μετά από τις μεταρρυθμίσεις του 462 π.Χ. (Κλεισθένης), οἌρειος Πάγος έμεινε με μόνη αρμοδιότητα την εκδίκαση υποθέσεων ανθρωποκτονίας, τραυματισμού και εμπρησμού.

ε) Τα δικαστήρια

Πριν από την κλασική εποχή οι ἄρχοντες και ο Ἄρειος Πάγος φαίνεται ότι είχαν την ύπατη εξουσία σε νομικά θέματα. Ωστόσο, την εποχή του Σόλωνα υπήρχε και ένα λαϊκό δικαστήριο, όπου κάθε πολίτης μπορούσε να καταφύγει εναντίον οποιασδήποτε απόφασης θεωρούσε άδικη. Αυτό το δικαστήριο ήταν αρχικά η συγκέντρωση όλων των πολιτών, αργότερα όμως οι ένορκοι επιλέγονταν με κλήρο ως αντιπρόσωποι όλων των πολιτών. Αυτό το σύστημα δικαστηρίων με ενόρκους, κοινό στις σημερινές δημοκρατίες, εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα.

Λέγεται ότι αυτό που έδωσε μεγάλη εξουσία στις μάζες υπήρξε το δικαίωμα να καταφεύγει ο πολίτης σε δικαστήριο ενόρκων.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 9

Ο Περικλής ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την πληρωμή των ανθρώπων που προσέφεραν υπηρεσίες σε δικαστήρια ενόρκων. Ήταν ένας τρόπος να γίνει αρεστός στους πολλούς και να απαντήσει στο μοίρασμα αμοιβών από τον Κίμωνα σ’όσους από τους φτωχότερους πολίτες ήθελε να κάνει οπαδούς του. Ορισμένοι κατηγορούν τον Περικλή και ισχυρίζονται ότι τα δικαστήρια άρχισαν πλέον να χειροτερεύουν, επειδή οι πολλοί ταπεινοί άνθρωποι και όχι οι λίγοι αξιοσέβαστοι είχαν περισσότερες πιθανότητες να κληρωθούν δικαστές. Επιπλέον ήταν μετά από αυτό το μέτρο που άρχισε η δωροδοκία ενόρκων.

Ἀριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 27

 Η αμοιβή για συμμετοχή σε δικαστήριο ήταν 2 ὀβολοί, και αργότερα έγινε 3 ὀβολοί. Ορισμένοι πολίτες είχαν την δυνατότητα να κερδίσουν περισσότερα χρήματα από αυτά του ημερήσιου μισθοῦ ασκώντας άλλες δραστηριότητες. Έτσι υπήρξε η τάση τα δικαστήρια να έχουν πολύ περισσότερους ηλικιωμένους, αφού αυτοί δύσκολα μπορούσαν να ασκήσουν κάποιαν άλλη πιο επικερδή δραστηριότητα. Αυτή η κριτική ασκείται από τον Αριστοφάνη, στους Σφῆκες, που ανέβηκε στο θέατρο το 422 π.Χ.

Αγόρι: Θα μου δώσεις κάτι, πατέρα, αν σε παρακαλέσω;

Πατέρας: Ασφαλώς, γιέ μου. Πες μου, τι καλό πράγμα θέλεις να σου αγοράσω; Υποθέτω ότι θα ήθελες μερικούς αστραγάλους για να παίζεις.

Αγόρι: Όχι. Θα ήθελα μερικά σύκα. Είναι πολύ πιο γλυκά.

Πατέρας: Να με κρεμάσουν, αν το κάνω!

Αγόρι: Τότε δεν θα βαδίσω άλλο μαζί σου.

Πατέρας: Κοίτα, μ’αυτό τον άθλιο δικαστικό μισθό πρέπει να αγοράσω ένα γεύμα, ξύλα για τη φωτιά και κρέας για τους τρεις μας – κι εσύ μου θέλεις σύκα!

Αγόρι: Πατέρα, αν ο ἄρχοντας αποφασίσει ότι δεν θα συνεδριάσει το δικαστήριο σήμερα, πού θα βρούμε να αγοράσουμε το φαγητό μας; Υπάρχει καμιά περίπτωση … ;

Αριστοφάνης: Σφῆκες 291 κε.

Ο Αριστοτέλης αναφερόμενος στην αρχή της Δηλιακής Συμμαχίας γράφει ότι οι εισφορές των Συμμάχων χρησιμοποιήθηκαν από τους Αθηναίους για την πληρωμή 6.000 πολιτών που συμμετείχαν με κλήρο στην εκδίκαση υποθέσεων.

Στις περισσότερες περιπτώσεις τα 6.000 μέλη της Ἡλιαίας διαρούνταν σε μικρότερα τμήματα. Η μόνη πληροφορία που διαθέτουμε γι’αυτήν την πρακτική είναι ένας δικανικός λόγος του 5ου αι., όπου αναφέρονται 700 μέλη δικαστηρίου. Διαθέτουμε πολλές περισσότερες πληροφορίες για τον 4ο αι. π.Χ., οπότε φαίνεται ότι ο σταθερός αριθμός τμήματος τηςἩλιαίας είναι 501 μέλη. Για ορισμένες πολύ σοβαρές υποθέσεις μπορούσαν να συγκληθούν 2-3 τμήματα.

Σε αντίθεση με τους ενόρκους στα σημερινά δικαστήρια, οι αθηναίοι δικαστές έπρεπε να ψηφίσουν άμεσα την απόφαση που προέκριναν με βάση την ακροαματική διαδικασία. Δεν υπήρχε δικαστής που να συμπυκνώνει για χάρη των ενόρκων την υπόθεση ούτε προβλεπόταν χρόνος για συζήτηση μεταξύ των ενόρκων πριν από την έκδοση της απόφασή τους.

στ) Οι στρατηγοί

Ασκώντας κριτική ο Θουκυδίδης, θαυμαστής κατά τα άλλα του Περικλή αλλά αντίπαλος των Δημοκρατικών, έγραψε με αφορμή την διαρκή επί 10 έτη εκλογή του στο αξίωμα του στρατηγού: …λόγῳ μὲν δημοκρατία ἔργῳ δὲ ἑνὸς ἀνδρὸς ἀρχή….

Δεν γνωρίζουμε κάτι γιαστρατηγοὺς πριν από την εποχή του Κλεισθένη (507 π.Χ.), και πιθανώς το αξίωμα αυτό συνδέεται με την αναδιοργάνωση των Αθηναίων σε 10 φυλές. Αρχικά, υπήρχε έναςστρατηγὸς από κάθε φυλή, αλλά αργότερα επιλέγονταν από το σύνολο των πολιτών.

Σε προηγούμενες εποχές όλοι οι σημαντικοί ηγέτες του λαού ήταν ἄρχοντες, αλλά την εποχή του Κίμωνα και του Περικλή η κατάσταση είχε αλλάξει, και οι ηγέτες του λαού γίνονταν στρατηγοὶ αντί ἄρχοντες. Μολονότι οιἄρχοντες διατήρησαν κάποια από τα αρχαία νομικά και θρησκευτικά καθήκοντα, οι στρατηγοὶτους υπερσκέλισαν ως ανώτεροι στρατιωτικοί διοικητές. Επίσης, οιστρατηγοὶ αποφάσιζαν για την ετήσια ανάθεση σε πλούσιους αθηναίους πολίτες της τριηραχίας, μιας σημαντικής λειτουργίας.

Υπάρχουν κάποιες κυβερνητικές θέσεις που μπορούν να φέρουν είτε ασφάλεια είτε κινδύνους για όλον τον λαό, αναλόγως προς την ποιότητα των ανθρώπων που τις κατέχουν. Ο λαός δεν διεκδικεί να αναλάβει τέτοιες θέσεις. Δεν νομίζουν ότι μπορούν να αναλάβουν με κλήρωση την θέση του στρατηγοῦ ή την αρχηγία του ιππικού. Ο λαός αντιλαμβάνεται ότι θα κερδίσει πολλά περισσότερα, αν δεν αναλάβει τέτοιες θέσεις, και γι’αυτόν τον λόγο επιτρέπει τέτοιες θέσεις να τις αναλαμβάνουν οι πιο ισχυροί πολίτες.

Γερο-Ολιγαρχικός 3 (αποσπάσματα)

Κάθε μήνα γίνεται μια ψηφοφορία για να διαπιστώσουν αν οι στρατηγοί εκτελούν όπως πρέπει τα καθήκοντά τους. Αν το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας είναι εναντίον κάποιου, αυτός οδηγείται σε δίκη. Αν καταδικαστεί, ο λαός αποφασίζει ποια θα είναι η ποινή ή το πρόστιμό του· αλλά, αν αθωωθεί αναλαμβάνει και πάλι καθήκοντα. Κατά την θητεία τους οι στρατηγοὶ μπορούν να τιμωρήσουν οποιαδήποτε απόκλιση από την πειθαρχία με φυλάκιση, απόλυση ή πρόστιμο – μολονότι η επιβολή προστίμου δεν συνηθίζεται.

Αριστοτέλης: Ἀθηναίων πολιτεία 61

vector

Και μια ιδιοτυπία του δημοκρατικού πολιτεύματος της Αθήνας: ὀστρακισμός

ὀστρακίζω: αποκλείω· αρνούμαι οποιαδήποτε σχέση με κάποιον.

Η σύγχρονη έννοια της λέξης οστρακίζω έχει πιο γενική σημασία από ότι είχε στην αρχαία Ελλάδα. Τον 5ο αι. π.Χ.ὀστρακισμὸς σήμαινε μια μορφή εξορίας. Η λέξη στα ελληνικά προήλθε από το ὄστρακον, δηλαδή σπασμένο κομμάτι κεραμικού αγγείου.

Για να σχηματίσουμε μια γενική εικόνα, η διαδικασία είχε ως εξής. Κάθε άνδρας έπαιρνε έναὄστρακον και έγραφε το όνομα του πολίτη για τον οποίο είχε την άποψη ότι έπρεπε να απομακρυνθεί από την πολιτεία. Ύστερα το πήγαινε στην στην Ἀγορά, σε ένα σημείο που σημαδευόταν με ένα ξύλινο κιγκλίδωμα. Οι ἄρχοντες πρώτα απ’όλα καταμετρούσαν το σύνολο των ὀστράκων που είχαν αποθέσει οι πολίτες. Αν υπήρχαν λιγότερα από 6.000 όστρακα, τότε δεν γινόταν κανένας ὀστρακισμός. Ύστερα χώριζαν τα ὄστρακα αναλόγως προς το όνομα που ήταν γραμμένο σ’αυτά, και τέλος, ο πολίτης του οποίου το όνομα ήταν το πρώτο σε αριθμό ὀστράκων εξοριζόταν για 10 χρόνια. Ο οστρακιζόμενος διατηρούσε, πάντως, το δικαίωμα να εισπράττει το εισόδημα από την αξιοποίηση της περιουσίας του.

Πλούταρχος: Βίοι παράλληλοι, Αριστείδης 7

Όστρακα από την Αγορά της αρχαίας Αθήνας
Τρία όστρακα με ψήφους για Αθηναίους πολιτικούς. Από πάνω προς τα κάτω γράφουν: Περικλής Ξανθίππου, Κίμων Μιλτιάδου και Αριστείδης Λυσιμάχου

Οι Αθηναίοι δεν ήταν οι μόνοι που είχαν ὀστρακισμό· Αργείοι, Μιλήσιοι και Μεγαρείς είχαν και εκείνο ιὀστρακισμό. Σχεδόν όλοι οι πιο πετυχημένοι άνδρες οστρακίστηκαν: ο Αριστείδης, ο Κίμων, ο Θεμιστοκλής, ο Θουκυδίδης.

Αριστοφάνης: Σφῆκες στι. 855 (αρχαίος σχολιαστής)

Ο Πλούταρχος αναφέρει πως ο Αριστείδης ήταν παρών στον οστρακισμό του, όταν ένας αγράμματος άνθρωπος του έδωσε ένα ὄστρακον, και του ζήτησε να γράψει το όνομα «Αριστείδης». Ο Αριστείδης εξεπλάγη και ρώτησε τον άνθρωπο τι είχε κατά του Αριστείδη. «Τίποτε απολύτως», απάντησε εκείνος, «απλώς σιχάθηκα να ακούω να τον αποκαλούν ‘ο δίκαιος’». Ο Αριστείδης δεν είπε τίποτε και έγραψε το όνομά του στο ὄστρακον.

Αρχαιολογικές μαρτυρίες

Περισσότερα από 1.000 όστρακα έχουν βρεθεί ως σήμερα στην αθηναϊκή Ἀγορά, και αρκετές χιλιάδες στην ευρύτερη περιοχή της. Μια ομάδα 190 ὀστράκων ήρθε στο φως στην νοτιο-ανατολική γωνία της Ἀγορᾶς. Καθένα από αυτά έφερε το ίδιο όνομα, «Θεμιστοκλής»  – αλλά οι ειδικοί απέδειξαν ότι και τα 190 είχαν γραφτεί το πολύ από 14 διαφορετικούς ανθρώπους μόνον. Ήταν ένα ασυνήθιστο εύρημα, καθώς κάθε συγκεκριμένο ὄστρακον θα έπρεπε να γράφεται από έναν συγκεκριμένο πολίτη.

πηγή

Η γέννηση και η λειτουργία της δημοκρατίας ήταν μία κορυφαία στιγμή για την ανθρωπότητα, την οποία και σημάδεψε ανεξίτηλα. Κατά την περίοδο της δημοκρατίας, και χάρη στην δημοκρατία, δημιουργήθηκε όλος αυτός ο λαμπρός πολιτισμός, που παρέμεινε κλασικός μέχρι σήμερα.

Η γέννηση όμως καθώς και η λειτουργία της δημοκρατίας καλύπτονται από ένα πέπλο σιωπής. Αυτό δεν έγινε τυχαία, από έλλειψη επαρκών στοιχείων, αλλά σκόπιμα, γιατί οι οικονομικά και πολιτικά κυρίαρχες τάξεις θέλησαν να αποκρύψουν από τους λαούς το αληθινό πρόσωπο της δημοκρατίας.

Για τον λόγο αυτόν η δημοκρατία έχει φτάσει σε μας τόσο διαστρεβλωμένη και παραποιημένη, ώστε να μην μπορούμε να διακρίνουμε καθαρά το αυθεντικό πρόσωπό της.

                                                                                                                                                 

«Δημοκρατία του Εφιάλτη» (pdf)

«Αφιερώνεται,
στους απλούς πολίτες
όλου του Κόσμου.»

Χ.Γ. Ρήγας

***

Η Αθηναϊκή Δημοκρατία έφτασε στον κολοφώνα της στα μέσα του 5ου αιώνα και η ακμή αυτή κράτησε τριάντα περίπου χρόνια, περίοδος που έμεινε στην ιστορία σαν ο χρυσός αιώνας του Περικλή. Όμως το πολίτευμα με τους ξεχωριστούς θεσμούς του υπήρχε ήδη σαράντα χρόνια πριν από τον Περικλή και θα επιβίωνε ως την εποχή των Μακεδόνων, διακόσια χρόνια αργότερα. Έζησε δηλαδή σχεδόν τρεις αιώνες, όσο καμιά άλλη σύγχρονη ή αρχαία δημοκρατία. Τη μεγάλη αντοχή στο χρόνο της αθηναϊκής δημοκρατίας την αποδίδουν οι μελετητές όχι μόνο στους σωστούς θεσμούς αλλά και στη μεγάλη προσαρμοστικότητα και εξελικτικότητα τους. Οι θεσμοί γεννήθηκαν από τις ανάγκες της ζωής και γιαυτό προσαρμόζονταν εύκολα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Δεν υπήρξαν εγκεφαλικά δημιουργήματα κάποιας σοφής κεφαλής, έστω κι αν αυτή ανήκε στο Σόλωνα.

vector

Η προσαρμοστικότητα των θεσμών φαίνεται από την εξέλιξη του θεσμού του βασιλιά. Σε πλήρη δημοκρατία, τον καιρό του Περικλή, κληρωνόταν κάθε χρόνο ο άρχων βασιλεύς, μακρυνός απόηχος των μυκηναίων ανάκτων, που τελευταίος τους υπήρξε ο Κόδρος. Ο θεσμός δεν καταργήθηκε. Εξελίχτηκε σε ένα ανώδυνο για τη δημοκρατία αξίωμα με θρησκευτικές τελετουργικές αρμοδιότητες.

Μπορεί να θεωρείται ο Κλεισθένης ιδρυτής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, βασίστηκε όμως στη νομοθεσία που θέσπισε ο Σόλων, που είναι χωρίς αμφιβολία ο πατέρας της Δημοκρατίας. Όταν ο Σόλων συνέταξε τους νόμους του δεν είχε και πολλές αυταπάτες για την αποτελεσματικότητα τους. “Ο νόμος” έλεγε “μοιάζει με τον ιστό της αράχνης. Τα μικρά και τα αδύνατα πιάνονται σ’αυτόν, ενώ τα ισχυρά τον σχίζουν και περνούν”. Ακόμα ένα δείγμα ευθύτητας και παρρησίας, που χαρακτήριζαν το αρχαίο ελληνικό πνεύμα.

Η Δημοκρατία που καθιέρωσε ο Κλεισθένης, μετά την εκδίωξη των Πεισιστρατιδών, ήταν σχετικά πλουτοκρατικό και ολιγαρχικό σύστημα, είχε όμως σωστούς και εξελίξιμους θεσμούς και με τις μεταρρυθμίσεις που έκαναν ο Εύβουλος, ο Εφιάλτης και ο Περικλής, μεταμορφώθηκε σε πραγματικά «λαοκρατικό» καθεστώς.

Το πολίτευμα λοιπόν της αρχαίας Αθήνας όπως διαμορφώθηκε μετά τις ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, του Εφιάλτη και του Περικλή, ήταν η Άμεση Δημοκρατία.

Η Εκκλησία του Δήμου ήταν η κύρια Δημοκρατική Συνέλευση στην αρχαία Αθήνα, και πραγματοποιούνταν στο λόφο της Πνύκας, στην Αγορά ή στο Θέατρο του Διονύσου. Η Συνέλευση ήταν ανοιχτή σε όλους τους άρρενες πολίτες (που είχαν πολιτικά δικαιώματα) με ηλικία μεγαλύτερη των 20 ετών

Η Εκκλησία του Δήμου ήταν η κύρια Δημοκρατική Συνέλευση στην αρχαία Αθήνα, και πραγματοποιούνταν στο λόφο της Πνύκας, στην Αγορά ή στο Θέατρο του Διονύσου. Η Συνέλευση ήταν ανοιχτή σε όλους τους άρρενες πολίτες (που είχαν πολιτικά δικαιώματα) με ηλικία μεγαλύτερη των 18 ετών

Η Εκκλησία του Δήμου, δηλαδή η Λαϊκή Συνέλευση όλων των Αθηναίων πολιτών από 18 χρονών και πάνω, μετά το 462 πΧ είχε συγκεντρώσει όλες τις εξουσίες και τις ασκούσε με τα διάφορα όργανα, που αυτή όριζε ή έλεγχε. Είχε όχι μόνο νομοθετικές εξουσίες αλλά και εκτελεστικές και σε ορισμένες περιπτώσεις, (εσχάτη προδοσία, ασέβεια κ.α,), μεταβαλλόταν σε ανώτατο δικαστήριο, πράγμα πού έκανε τον Αριστοτέλη να τη χαρακτηρίσει «μυριοκέφαλη τυραννία».

Στην Εκκλησία του Δήμου, που συνεδρίαζε 40 φορές το χρόνο, μπορούσε να πάρει το λόγο ο κάθε πολίτης και όσο μιλούσε και ό,τι κι αν έλεγε, κανείς δε μπορούσε να τον διακόψει ή να τον σταματήσει. Ήταν η περίφημη ισηγορία..

Η Εκκλησία του Δήμου εξέλεγε τα 500 μέλη της Βουλής. Οι βουλευτές βγαίναν με ΚΛΗΡΟ  από 1000 εκπρόσωπους των 170 δήμων της Αττικής, (100 για κάθε φυλή), που ονομάζονταν πρόκριτοι και εκλέγονταν με μυστική ψηφοφορία για ένα χρόνο. Οι 500 που δεν κληρώνονταν βουλευτές, μέναν αναπληρωματικοί και ονομάζονταν επιλαχόντες.

Από τους 500 βουλευτές, που παίρναν μια μικρή χρηματική αποζημίωση τριών οβολών τη μέρα, κληρωνόταν η πρυτανεία, από 50 μέλη, η οποία για διάστημα 35 ημερών αποτελούσε την κυβέρνηση της αθηναϊκής δημοκρατίας. Οι πρυτάνεις όσο καιρό ασκούσαν τα καθήκοντα τους έμεναν στο Πρυτανείο με έξοδα του κράτους. Ένας από αυτούς οριζόταν για μια ή δυο το πολύ μέρες Γραμματεύς της Βουλής, δηλαδή πρωθυπουργός.

Η Βουλή ήταν το συμβουλευτικό όργανο της Εκκλησίας του Δήμου. Κάθε νόμος για να ψηφιστεί από την τελευταία έπρεπε να προετοιμαστεί και να συζητηθεί από τη Βουλή, που έβγαζε το προβούλευμα. Γιαυτό τα νομοθετήματα που ψήφιζε η Εκκλησία του Δήμου άρχιζαν πάντα με τη φράση: ΕΔΟΞΕ Τωι ΔΗΜΩι ΚΑΙ Τηι ΒΟΥΛΗι, (δηλαδή, φάνηκε σωστό στο Λαό και στη Βουλή).

Ένα από τα δύο κύρια όργανα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Η Βουλή των 500. Αυτή αποτελεί την επιτροπή του Συλλόγου και έχει διάρκεια ενός έτους. Είναι η προϊστάμενη αρχή και λογοδοτεί στην Εκκλησία του Δήμου στο τέλος της θητείας της. Δεν ελέγχεται από καμία άλλη αρχή. Κύριο μέλημά της είναι η κατάρτιση προβουλευμάτων, θεμάτων δηλαδή προς συζήτηση στην Εκκλησία του Δήμου και διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Εκτός αυτού εποπτεύει και ελέγχει την εκτέλεση των αποφάσεων της Εκκλησία. Τα μέλη της βουλευτές έχουν ηλικία 30 και άνω αφού απαιτείται σχετική ωριμότητα και πείρα για να φέρουν σε πέρας το έργο της. Κληρώνεται και ένα αναπληρωματικό σε περίπτωση που κάποια θέση μείνει κενή κατά την διάρκεια του έτους. Βουλευτής μπορεί να κληρωθεί κάθε μέλος μέχρι δύο φορές. Η Βουλή αρχικά στοχεύει σε 50 μέλη. Από κάθε φυλή θα κληρώνονται 5 μέλη με εποπτεία του ετήσιου άρχοντα της φυλής.

Ένα από τα δύο κύρια όργανα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Η Βουλή των 500. Αυτή αποτελεί την επιτροπή του Συλλόγου και έχει διάρκεια ενός έτους. Είναι η προϊστάμενη αρχή και λογοδοτεί στην Εκκλησία του Δήμου στο τέλος της θητείας της. Δεν ελέγχεται από καμία άλλη αρχή. Κύριο μέλημά της είναι η κατάρτιση προβουλευμάτων, θεμάτων δηλαδή προς συζήτηση στην Εκκλησία του Δήμου και διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Εκτός αυτού εποπτεύει και ελέγχει την εκτέλεση των αποφάσεων της Εκκλησία. Τα μέλη της βουλευτές έχουν ηλικία 30 και άνω αφού απαιτείται σχετική ωριμότητα και πείρα για να φέρουν σε πέρας το έργο της. Κληρώνεται και ένα αναπληρωματικό σε περίπτωση που κάποια θέση μείνει κενή κατά την διάρκεια του έτους. Βουλευτής μπορεί να κληρωθεί κάθε μέλος μέχρι δύο φορές. Η Βουλή αρχικά στοχεύει σε 50 μέλη. Από κάθε φυλή θα κληρώνονται 5 μέλη με εποπτεία του ετήσιου άρχοντα της φυλής.

Ανακεφαλαιώνοντας βλέπουμε ότι πηγή και φορέας όλων των εξουσιών ήταν η Λαϊκή Συνέλευση, η Εκκλησία του Δήμου.

  • Ότι όλα τα αξιώματα ήταν συνήθως ενιαύσια και προσιτά σε όλους τους πολίτες.
  • Ότι πολλοί άρχοντες βγαίναν με κλήρωση, που σημαίνει ότι από τη στιγμή που κάποιος γεννήθηκε Αθηναίος πολίτης είχε εν δυνάμει εκλεγεί σε πολλά αξιώματα και απλά περίμενε πότε θα κληρωθεί σε ένα από αυτά.
  • Σημαίνει επίσης ότι όλοι οι πολίτες, πλούσιοι ή φτωχοί, θα ερχόταν κάποτε η ώρα να κληρωθούν ή να εκλεγούν σε κάποιο αξίωμα

Τις δικαστικές αρχές αποτελούσαν δύο μεγάλα δικαστήρια, ο Άρειος Πάγος, το παλιό ανώτατο δικαστήριο, που στα χρόνια της δημοκρατίας είχε χάσει πολλές από τις αρμοδιότητές του και η Ηλιαία το λαϊκό δικαστήριο, που το απάρτιζαν 6000 μέλη τα οποία βγαίναν με κλήρωση από όλους τους πολίτες για ένα χρόνο και παίρναν επίσης ημερήσια αποζημίωση τριών οβολών.

Η Ηλιαία χωριζόταν σε δέκα τμήματα από 600 δικαστές το καθένα και επιλαμβανόταν με όλες τις ποινικές και αστικές περιπτώσεις. Υπήρχαν όμως και μικρότερα ή και ειδικά δικαστήρια.

Τις διοικητικές αρχές της Αθηναϊκής Δημοκρατίας τις όριζε επίσης, με κλήρωση ή με ψηφοφορία, η Εκκλησία του Δήμου. Τις αποτελούσαν:

  • Οι εννέα άρχοντες, που που μετά το 462 πΧ είχαν χάσει κάθε ουσιαστική εξουσία και ασκούσαν μόνο τελετουργικά καθήκοντα. Οι εννέα άρχοντες κληρώνονταν ανάμεσα στους πλούσιους, (πεντακοσιομέδιμνους) και ήταν: Ο επώνυμος άρχων, ο άρχων βασιλεύς, ο πολέμαρχος και οι έξι θεσμοθέται. Μετά τη θητεία τους, που ήταν για ένα χρόνο, γίνονταν ισόβια μέλη του Αρείου Πάγου.
  • Οι δέκα αστυνόμοι, που είχαν καθήκοντα τήρησης της τάξης και είχαν υπό τις διαταγές τους ένοπλα τμήματα σκυθών ή θρακών δούλων.
  • Οι δέκα επισκευασταί των ιερών, που φρόντιζαν για τη συντήρηση των ναών, οι πέντε οδοποιοί, οι πέντε νεωροί, ο επιμελητής των κρηνών, υπεύθυνος για την ύδρευση της πόλης και οι αρχιτέκτονες επί τας ναυς, που ευθύνονταν για τη ναυπήγηση και συντήρηση των πολεμικών σκαφών.

Οι οικονομικές αρχές της αθηναϊκής δημοκρατίας ορίζονταν επίσης με κλήρωση για ένα χρόνο από την Εκκλησία του Δήμου και ήταν:

  • Οι δέκα ελληνοταμίαι
  • Οι δέκα ταμίαι της Αθηνάς
  • Οι δέκα ταμίαι των άλλων θεών
  • Ο επί των θεωρικών
  • Οι δέκα σιτοφύλακες
  • Οι δέκα πωληταί και
  • Οι δέκα αποδέκται.

Τέλος τις στρατιωτικές αρχές τις αποτελούσαν οι δέκα στρατηγοί, που εκλέγονταν, (ένας για κάθε φυλή), για ένα χρόνο χωρίς δικαίωμα επανεκλογής, (αυτό το τελευταίο καταργήθηκε μετά το 440 πΧ), οι δέκα ταξίαρχοι, οι δέκα φύλαρχοι, οι δύο ίππαρχοι και ο ταμίας των στρατιωτών.

Στρατηγοί μπορούσαν να εκλεγούν από όλες τις τάξεις. Σε σπάνιες περιπτώσεις μεγάλων εθνικών κινδύνων, ένας στρατηγός περιβαλλόταν με μεγάλες, σχεδόν δικτατορικές, εξουσίες, πάντα με απόφαση της Εκκλησίας του Δήμου και για πολύ μικρό χρονικό διάστημα και τότε ονομαζόταν στρατηγός αυτοκράτωρ.

Τα κύρια θεσμικά γνωρίσματα της δημοκρατίας όμως δεν ήταν τα αξιώματα αλλά οι λειτουργίες της:

Η μικρή διάρκεια της εξουσίας (το πολύ ένα χρόνο, αν και οι πρυτάνεις κυβερνούσαν μονάχα λίγες βδομάδες και ο γραμματέας της Βουλής, δηλαδή ο πρωθυπουργός, μια ή δύο μέρες!).

Η συνεχής εναλλαγή προσώπων στην εξουσία.

Το προσιτό της εξουσίας σε όλους τους πολίτες ανεξάρτητα από καταγωγή ή περιουσία.

Η αιρετότητα των αρχόντων, με μυστική ψηφοφορία ή κλήρωση.

Η γραπτή νομοθεσία, με νόμους που επεξεργαζόταν η Βουλή και ψήφιζε η λαϊκή συνέλευση.

Η ανεξαρτησία και η λαϊκή βάση της δικαιοσύνης

KLIROTIDA

Κληρωτίδες με μηχανισμό χοανοειδή σωλήνα και χρωματιστές μπάλες

Το σημείο G της αυθεντικής Δημοκρατίας

Υπήρχαν όμως κι άλλοι θεσμοί που δίναν στην Αθηναϊκή Δημοκρατία τα χαρακτηριστικά της πολιτείας του δικαίου και της ευνομίας.
Ένας από αυτούς ήταν ο θεσμός των δοκιμασιών: Κανείς πολίτης δε μπορούσε να βάλει υποψηφιότητα για να εκλεγεί σε κάποιο αξίωμα αν προηγουμένως δεν περνούσε ευνοϊκά από έξι δοκιμασίες.

Συγκεκριμένα έπρεπε να αποδείξει:
– Ότι είναι γνήσιος Αθηναίος πολίτης.
– Ότι υπηρέτησε στο στρατό και πήρε μέρος σε εκστρατείες.
– Ότι πλήρωνε ταχτικά τους φόρους.
– Ότι ήταν έντιμος και δεν είχε καταδικαστεί ποτέ για ατιμωτικό αδίκημα.
– Ότι ήταν ευσεβής.
– Ότι η συμπεριφορά του προς τους γονείς του ήταν άψογη.

Οι δοκιμασίες αυτές ήταν ουσιαστικές και εξονυχιστικές και γίνονταν οι τρεις πρώτες από τη Βουλή και οι άλλες τρεις από τα δικαστήρια. Με τις δοκιμασίες αυτές είναι φανερό πως πολλοί φαύλοι αποκλείονταν εξ αρχής από τη δυνατότητα να εκλεγούν.

Ένας άλλος σημαντικός θεσμός ήταν των λειτουργιών, που ήταν ένα είδος τιμητικής φορολογίας. Η Εκκλησία του Δήμου ανέθετε σε κάποιον πλούσιο πολίτη να εξοπλίσει ένα πολεμικό σκάφος, να χρηματοδοτήσει το ανέβασμα μιας τραγωδίας (από εκεί βγήκε και όρος χορηγός) και γενικά να κάνει κάποιο κοινωφελές έργο χωρίς ελπίδα κέρδους εκτός από την αναγραφή του ονόματός του σε τιμητική στήλη.
Ο οριζόμενος είχε δικαίωμα να αρνηθεί, αλλά με τον όρο να υποδείξει άλλον, πλουσιότερο κατά τη γνώμη του, που κι αυτός με τη σειρά του μπορούσε να ζητήσει την ανταλλαγή των περιουσιών τους αν ισχυριζόταν πως δεν ήταν τόσο πλούσιος. Η ανταλλαγή αυτή λεγόταν αντίδοσις.

Τρίτος τέλος θεσμός ήταν ο οστρακισμός, με τον οποίον μπορούσε η Δημοκρατία να απομακρύνει από την πολιτική σκηνή όποιον η κοινή γνώμη θεωρούσε πως με την πολιτεία του ή και απλώς λόγω εξαιρετικής δημοφιλίας, μπορούσε να γίνει επικίνδυνος για τους θεσμούς και το πολίτευμα.

Ο οστρακισμός καθιερώθηκε το 508 από τον Κλεισθένη για να αποκλείσει την επανάληψη της τυραννίας. Αποφασιζόταν ύστερα από σχετική δημόσια καταγγελία από την Εκκλησία του Δήμου, που εκτάκτως συνεδρίαζε στην Αγορά και όχι στην Πνύκα. Ακολουθούσε ψηφοφορία όλων των πολιτών που γράφανε το όνομα του υποψήφιου για οστρακισμό πάνω σε κομμάτια πήλινων σκευών, (όστρακα).

Οστρακισμός : Κάθε πολίτης κατέγραφε σε όστρακο το όνομα όποιου θεωρούσε επικίνδυνο για το πολίτευμα της δημοκρατίας. Σε ειδική συνεδρίαση της Εκκλησίας του Δήμου, με μυστική ψηφοφορία, αποφάσιζαν οι Αθηναίοι την απομάκρυνση ή όχι για δέκα (10) χρόνια από την πόλη εκείνου που το όνομά του είχε γραφεί στο μεγαλύτερο αριθμό οστράκων.

Οστρακισμός : Κάθε πολίτης κατέγραφε σε όστρακο το όνομα όποιου θεωρούσε επικίνδυνο για το πολίτευμα της δημοκρατίας. Σε ειδική συνεδρίαση της Εκκλησίας του Δήμου, με μυστική ψηφοφορία, αποφάσιζαν οι Αθηναίοι την απομάκρυνση ή όχι για δέκα (10) χρόνια από την πόλη εκείνου που το όνομά του είχε γραφεί στο μεγαλύτερο αριθμό οστράκων.

Αν τα γραμμένα όστρακα ήταν περισσότερα από το μισό των ψηφισμάτων ο καταδικασμένος έπρεπε να φύγει σε τρεις μέρες από την Αττική και να μείνει σε υπερορία για δέκα χρόνια, μετά τα οποία ξαναγύριζε, χωρίς άλλες συνέπειες στα πολιτικά του δικαιώματα, στην περιουσία ή στην οικογένειά του.

***

Ήταν λοιπόν ο Δήμος Αθηναίων αληθινή Δημοκρατία; Πολλοί το αρνούνται, προβάλλοντας ισχυρά επιχειρήματα. Όμως τί είναι Δημοκρατία; Στο ερώτημα αυτό απαντά ο Περικλής στον “Επιτάφιο”:

“Το να κυβερνάν όχι οι λίγοι αλλά οι πολλοί, αυτό το λέμε Δημοκρατία”,

( τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν  δημοκρατία κέκληται).

Το ζήτημα είναι τι εννοούμε λέγοντας “πολλοί”.

Το αντίθετο της Δημοκρατίας είναι η ολιγαρχία, στην οποία κυβερνούν οι λίγοι. Η αντίληψη ότι δεν είναι σωστό να κυβερνούν την πολιτεία οι πολλοί, ο όχλος, ο αδαής λαός, αλλά οι λίγοι εκλεκτοί, οι άριστοι, είναι πανάρχαιη και εκφράστηκε πιο καθαρά από τον Πλάτωνα.

Το θέμα είναι ποιοι είναι αυτοί οι άριστοι, από πού αντλούν το δικαίωμα να κυβερνούν και βάσει ποιας λογικής αρνούνται το δικαίωμα αυτό στον απλό λαό.

Οι κάθε είδους και ονομασίας ολιγαρχικοί δέχονται ως κριτήριο για να καταταγεί κάποιος στους αρίστους είτε την καταγωγή είτε τον πλούτο είτε τη μόρφωση και υποστηρίζουν ότι το δικαίωμα να κυβερνούν οι άριστοι το παίρνουν είτε από τους θεούς, είτε από την ιστορική ή κοινωνική αναγκαιότητα είτε από άλλες εξ ίσου νεφελώδεις και αυθαίρετες πηγές. Στην πραγματικότητα μοναδική πηγή της εξουσίας των αρίστων ήταν από αρχαιοτάτων χρόνων η απροκάλυπτη ή συγκεκαλυμμένη βία.

Στις διάφορες μορφές Δημοκρατίας αντίθετα, αυτοί που κυβερνούν εκλέγονται από κάποιους άλλους. Ο τρόπος που εκλέγονται και ο αριθμός αυτών που έχουν το δικαίωμα εκλογής ποικίλει φυσικά, ανάλογα με τη μορφή της Δημοκρατίας, πάντως όσο πιο μεγάλος είναι ο αριθμός των εκλεγόντων, όσο πιο μεγάλη είναι η δυνατότητα επιλογής ανάμεσα σε πολλούς υποψήφιους κι όσο πιο εύκολη είναι η διαδικασία, τόσο πλατύτερη είναι η Δημοκρατία.

Βέβαια η Αθηναϊκή Δημοκρατία δεν ήταν κάποιο ιδανικό πολίτευμα. Είχε πολλά και σοβαρά τρωτά και μειονεκτήματα, όχι όμως αυτά που τονίζουν ο Αριστοτέλης, ο Πλάτωνας ή ο Ξενοφώντας. Ο πρώτος ήταν προκατειλημμένος εναντίον της κι οι άλλοι δύο απροκάλυπτοι εχθροί της.

Αυτούς τους ενοχλούσε η παντοδυναμία της Εκκλησίας του Δήμου, το ευμετάβλητο των διαθέσεων και αποφάσεων του λαού και το νεωτεριστικό πνεύμα που κυριαρχούσε παντού.

Τα πραγματικά μειονεκτήματα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, που την οδήγησαν τελικά στην ήττα, με δραματικές συνέπειες για όλον τον ελληνισμό ήταν άλλα.

Πρώτα πρώτα ήταν ο αποκλεισμός των γυναικών από κάθε είδους κοινωνική και πολιτική δραστηριότητα. Οι Αθηναίες δεν είχαν κανένα πολιτικό και ελάχιστα κοινωνικά δικαιώματα, σε αντίθεση με τις γυναίκες της Σπάρτης, του Άργους, της Λέσβου, της Κρήτης και άλλων ελληνικών περιοχών.

Ακόμα η Αθηναϊκή Δημοκρατία ήταν φιλοπόλεμη και επεκτατική. Δε μπορούσε να κάνει αλλιώς. Στην αρχαιότητα το κυριότερο μέσο παραγωγής ήταν η γη. Η Πολιτεία έχοντας για στήριγμα της τους ελεύθερους μικροκαλλιεργητές, έπρεπε να φροντίζει να έχουν όλοι τους επαρκείς κλήρους γης. Όταν η γη της Αττικής δεν επαρκούσε πια, η Δημοκρατία έκανε πολέμους, προσαρτούσε νέα εδάφη και εγκαθιστούσε σ’αυτά Αθηναίους κληρούχους. Οι συνεχείς όμως πόλεμοι, που δεν τους έκανε με μισθοφορικά στρατεύματα αλλά με δικό της στρατό από Αθηναίους πολίτες, υπονόμευε την ίδια την κοινωνική της βάση, γιατί οδηγούσαν τους πολίτες στην οικονομική καταστροφή.

Τέλος η Αθηναϊκή Δημοκρατία ήταν υπερβολικά τοπικιστική. Μολονότι της δόθηκε η ευκαιρία να συνενώσει σε μια πολιτική ενότητα το σύνολο σχεδόν της Ελλάδας, δεν είχε την διορατικότητα, την ευρύτητα του πνεύματος και την οργανωτική ικανότητα να το κάνει, αρετές που αργότερα μόνο η Ρώμη επέδειξε. Ακόμα και οι ξένοι που είχαν εγκατασταθεί μόνιμα στην Αθήνα και που στο τέλος του 5ου αιώνα αποτελούσαν σχεδόν τους μισούς κατοίκους του Άστεως, δεν απόχτησαν ποτέ δικαιώματα Αθηναίου πολίτη.

Αυτά τα σοβαρά μειονεκτήματα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας την οδήγησαν σε αδιέξοδα και προκάλεσαν την παρακμή της. Παρ’όλα αυτά ήταν το πιο γόνιμο σε θεσμούς και ιδέες, (που γνώρισαν παγκόσμια ακτινοβολία και έχουν διαχρονική ισχύ), πολιτικό και κοινωνικό καθεστώς της ιστορίας.

Σύνταγμα των Αθηναίων από Βικιπαίδεια / Εκκλησία του Δήμου

Σύνταγμα των Αθηναίων
από Βικιπαίδεια / Εκκλησία του Δήμου

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s